Kısaca: Yaşam hakkı, diğer tüm hak ve özgürlüklerin ön koşulu olan temel bir haktır ve Anayasa'nın 17. maddesi ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS) 2. maddesinde güvence altındadır. Devletin üç yükümlülüğü vardır: kişilerin yaşamına haksız olarak son vermemek (negatif yükümlülük), yaşamı üçüncü kişilerden ve risklerden korumak için önlem almak (pozitif yükümlülük) ve ölüm olaylarında etkili soruşturma yürütmek (usul yükümlülüğü). Türkiye'de ölüm cezası 2004'te Anayasa'dan çıkarılmıştır. Yaşam hakkının ihlal edildiğini düşünenler, kanun yollarını tükettikten sonra 30 gün içinde Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuruda bulunabilir.
İnsanlık tarihi boyunca bireylere tanınan hak ve özgürlüklerin kapsamı sürekli genişlemiştir. Bu hakların tamamının var olabilmesinin ön koşulu ise kişinin yaşıyor olmasıdır. Bu nedenle yaşam hakkı, hem ulusal anayasalarda hem de uluslararası insan hakları belgelerinde en temel hak olarak kabul edilir. Yaşam hakkı yalnızca devletin kişileri öldürmemesini değil, yaşamı korumak için aktif önlemler almasını ve ölüm olaylarını etkili biçimde soruşturmasını da gerektirir. Bu yazıda yaşam hakkının tarihsel gelişimini, Türk hukukundaki dayanaklarını, devletin yükümlülüklerini, sınırlarını ve hak ihlali halinde başvurulabilecek yolları ayrıntılı olarak ele alıyoruz.
Yaşam Hakkının Tarihsel Gelişimi
Yaşam hakkı fikri, doğal hukuk düşüncesinde kişinin doğuştan sahip olduğu ve devlet tarafından verilmeyen bir hak olarak ortaya çıkmıştır. Modern anlamda yaşam hakkı, 18. yüzyıl insan hakları belgelerinde (1776 Virginia Haklar Bildirgesi, 1789 Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi) güvence altına alınmış; İkinci Dünya Savaşı'nın ardından ise uluslararası belgelerin temel taşı haline gelmiştir:
- İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi (1948), m. 3: "Herkesin yaşamaya, özgürlüğe ve kişi güvenliğine hakkı vardır."
- Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (1950), m. 2: Herkesin yaşam hakkı yasanın koruması altındadır.
- Medeni ve Siyasi Haklar Uluslararası Sözleşmesi (1966), m. 6.
Türk Hukukunda Yaşam Hakkı
Anayasa m. 17
Anayasa'nın 17. maddesine göre herkes, yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir. Yaşam hakkı, Anayasa'nın 15. maddesi uyarınca savaş, seferberlik ve olağanüstü hallerde dahi dokunulamayan çekirdek haklar arasında yer alır; savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler bu kuralın istisnasıdır.
Ölüm Cezasının Kaldırılması
Türkiye'de ölüm cezası 2002 yılında barış zamanı suçları için kaldırılmış, 2004 yılında yapılan Anayasa değişikliğiyle her durumda kaldırılarak Anayasa metninden çıkarılmıştır. Türkiye, ölüm cezasının kaldırılmasına ilişkin AİHS'e Ek 6 ve 13 Numaralı Protokolleri de onaylamıştır. 13 Numaralı Protokol, savaş zamanı dahil her koşulda ölüm cezasını yasaklar.
Devletin Yaşam Hakkı Kapsamındaki Yükümlülükleri
Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatlarında, yaşam hakkı bakımından devletin üç tür yükümlülüğü bulunduğu kabul edilmektedir.
1. Negatif Yükümlülük
Devlet ve onun adına hareket eden kamu görevlileri, kişilerin yaşamına kasten ve hukuka aykırı olarak son vermemekle yükümlüdür. Güvenlik güçlerinin güç kullanımı, bu yükümlülük kapsamında sıkı denetime tabidir.
2. Pozitif Yükümlülük
Devlet, yetki alanındaki kişilerin yaşamını korumak için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür. Bu yükümlülük şunları kapsar:
- Yaşamı koruyan etkili bir yasal ve idari çerçevenin oluşturulması (örneğin cezai yaptırımlar, sağlık ve iş güvenliği mevzuatı),
- Kişinin yaşamının üçüncü kişilerden kaynaklanan gerçek ve yakın bir tehlike altında olduğunu bilen veya bilmesi gereken makamların, bu riski önlemek için makul önlemleri alması,
- Tehlikeli faaliyetler (sanayi tesisleri, madencilik, yapı denetimi) ve doğal afet riskleri bakımından düzenleme ve denetim,
- Gözaltı ve cezaevi gibi devletin kontrolündeki kişilerin yaşamının korunması,
- Sağlık hizmetlerinde hastaların yaşamını koruyacak düzenlemelerin yapılması.
AİHM'in Türkiye'ye ilişkin önemli kararlarından Opuz/Türkiye (2009) kararında, aile içi şiddet mağduru kadının korunmasında yetkililerin gerekli önlemleri almadığı gerekçesiyle yaşam hakkının ihlal edildiğine hükmedilmiştir. Bu karar, Türkiye'de kadına yönelik şiddetle mücadele mevzuatının gelişiminde etkili olmuş ve 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun'un hazırlanmasına katkı sağlamıştır. Öneryıldız/Türkiye (2004) kararında ise çöp alanındaki metan gazı patlaması nedeniyle meydana gelen ölümlerde, bilinen riske karşı önlem alınmaması yaşam hakkı ihlali sayılmıştır.
3. Usul Yükümlülüğü: Etkili Soruşturma
Doğal olmayan her ölüm olayında devlet, etkili, bağımsız, hızlı ve kamu denetimine açık bir soruşturma yürütmekle yükümlüdür. Soruşturma; olayın aydınlatılmasını, sorumluların belirlenmesini ve gerektiğinde cezalandırılmasını sağlayacak nitelikte olmalıdır. Delillerin zamanında toplanmaması, otopsi yapılmaması, soruşturmanın makul olmayan süre uzaması veya ölenin yakınlarının sürece katılımının sağlanmaması bu yükümlülüğün ihlali sonucunu doğurabilir.
Yaşam Hakkının Sınırları
AİHS'in 2. maddesinin ikinci fıkrası, ölümün kesinlikle zorunlu olanı aşmayan bir güç kullanımı sonucunda meydana geldiği şu durumları ihlal saymaz:
- Bir kimsenin hukuka aykırı şiddete karşı korunması (meşru müdafaa),
- Usulüne uygun bir yakalamanın gerçekleştirilmesi veya hukuka uygun olarak tutulan bir kişinin kaçmasının önlenmesi,
- Bir ayaklanma veya isyanın yasaya uygun olarak bastırılması.
Anayasa'nın 17. maddesi de benzer istisnalar öngörür. Bu hallerde dahi güç kullanımının orantılı olması ve operasyonların can kaybını en aza indirecek şekilde planlanması gerekir.
Güncel Tartışma Alanları
- Sağlık hizmetleri: Tıbbi ihmal sonucu ölümlerde devletin düzenleme ve soruşturma yükümlülükleri,
- İş kazaları: İş güvenliği denetimlerinin yetersizliği nedeniyle meydana gelen ölümler,
- Doğal afetler: Yapı denetimi ve afet riskine karşı önlemlerin yeterliliği,
- Kadına yönelik şiddet: Koruma tedbirlerinin zamanında ve etkili uygulanması,
- Ötanazi: Türk hukukunda ötanazi yasaktır ve hastanın rızası kasten öldürme suçunu ortadan kaldırmaz.
Yaşam Hakkı İhlalinde Başvuru Yolları
1. Ulusal Yargı Yolları
Ölüm olayında sorumluların cezalandırılması için Cumhuriyet başsavcılığına şikâyet ve ceza yargılamasına katılma; idarenin hizmet kusuru varsa idare mahkemesinde tam yargı davası; özel kişilerin sorumluluğu varsa adli yargıda tazminat davası açılabilir.
2. Anayasa Mahkemesi'ne Bireysel Başvuru
Kanun yollarının tüketilmesinden sonra, nihai kararın öğrenilmesinden itibaren 30 gün içinde Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuruda bulunulabilir. Anayasa Mahkemesi, yaşam hakkının ihlal edildiğini tespit ederse ihlalin sonuçlarının giderilmesine (örneğin yeniden soruşturma yapılmasına) ve tazminata hükmedebilir.
3. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru da dahil olmak üzere iç hukuk yollarının tüketilmesinden itibaren dört ay içinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurulabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Yaşam hakkı hangi kanunda düzenlenmiştir?
Yaşam hakkı, Anayasa'nın 17. maddesi ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 2. maddesinde düzenlenmiştir. Türk Ceza Kanunu'ndaki hayata karşı suçlar da bu hakkı koruyan düzenlemelerdir.
Devletin yaşam hakkı kapsamındaki pozitif yükümlülüğü nedir?
Devletin, kişilerin yaşamını üçüncü kişilerden ve öngörülebilir risklerden korumak için yasal, idari ve fiili önlemleri alma yükümlülüğüdür.
Türkiye'de ölüm cezası var mı?
Hayır. Ölüm cezası 2004 yılında Anayasa'dan tamamen çıkarılmış ve Türkiye her koşulda ölüm cezasını yasaklayan AİHS'e Ek 13 Numaralı Protokol'ü onaylamıştır.
Yaşam hakkı ihlali için Anayasa Mahkemesi'ne başvuru süresi nedir?
Kanun yollarının tüketilmesinden sonra nihai kararın öğrenilmesinden itibaren 30 gündür.
Etkili soruşturma yükümlülüğü ne demektir?
Doğal olmayan ölüm olaylarında devletin bağımsız, hızlı, kapsamlı ve kamu denetimine açık bir soruşturma yürüterek olayı aydınlatma ve sorumluları belirleme yükümlülüğüdür.