Makale6 dk okuma
Kısaca: Tasarrufun iptali davası (İİK m. 277-284), borçlunun alacaklılarından mal kaçırmak için yaptığı işlemlere karşı alacaklıya tanınan bir icra hukuku davasıdır; kazanılırsa mal borçluya dönmez, alacaklı o mal üzerinde haciz ve satış yapma yetkisi kazanır. Muvazaa nedeniyle tapu iptali davası ise görünüşteki işlemin gerçek iradeyi yansıtmadığı iddiasına dayanır ve kazanılırsa tapu kaydı iptal edilip mal gerçek hak sahibine tescil edilir. Tasarrufun iptali davası için kesin veya geçici aciz belgesi gerekir ve dava tasarruftan itibaren 5 yıllık hak düşürücü süreye tabidir; muvazaa davası ise kural olarak süreye bağlı değildir.

Borçlu, alacaklılarının takibinden kurtulmak amacıyla malvarlığını yakınlarına veya üçüncü kişilere devredebilir; mirasbırakan ise mirasçılarından mal kaçırmak için satış görünümünde bağış yapabilir. Bu iki durumda başvurulan hukuki yollar, tasarrufun iptali davası ve muvazaa nedeniyle tapu iptali ve tescil davası, uygulamada sıklıkla birbirine karıştırılır. Oysa bu davaların dayanağı, şartları, tarafları, süresi ve sonuçları birbirinden önemli ölçüde farklıdır ve yanlış davanın açılması hak kaybına yol açabilir. Bu yazıda iki davayı tüm yönleriyle karşılaştırmalı olarak ele alıyoruz.

Tasarrufun İptali Davası Nedir?

Tasarrufun iptali davası, borçlunun alacaklılarına zarar vermek amacıyla yaptığı bazı hukuki işlemlerin, alacaklı bakımından hükümsüz sayılmasını sağlayan bir davadır. 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun 277 ile 284. maddeleri arasında düzenlenmiştir. Davanın amacı borçlu ile üçüncü kişi arasındaki işlemi genel olarak geçersiz kılmak değil, yalnızca davacı alacaklının alacağını tahsil edebilmesi için o mal üzerinde cebri icra yapabilmesini sağlamaktır.

Davanın Şartları

  • Alacağın varlığı: Davacının, tasarruftan önce doğmuş bir alacağı bulunmalıdır.
  • Kesinleşmiş icra takibi: Borçlu hakkında yapılan icra takibinin kesinleşmiş olması gerekir.
  • Aciz belgesi: Alacaklının elinde borçlu hakkında düzenlenmiş kesin veya geçici aciz belgesi bulunmalıdır. Haciz sırasında borçlunun alacağı karşılayacak malının bulunmadığının tespit edildiği haciz tutanağı da geçici aciz belgesi niteliğinde kabul edilir. Borçlunun iflası halinde iflas idaresi veya alacaklılar da dava açabilir.
  • İptale tabi bir tasarruf: Borçlunun yaptığı işlemin kanunda sayılan iptal sebeplerinden birine girmesi gerekir.

İptal Edilebilecek Tasarruflar

Tasarruf türüDayanakGeriye dönük süre
Bağışlamalar ve ivazsız tasarruflar; aile içi devirler; karşılıklı edimler arasında fahiş fark bulunan işlemlerİİK m. 278Haciz veya iflastan önceki iki yıl
Borçlunun aciz halindeyken yaptığı rehin tesisi, borcu para veya mutat ödeme aracından başka şekilde ödeme, vadesi gelmemiş borcu ödeme gibi işlemlerİİK m. 279Haciz veya iflastan önceki bir yıl
Alacaklılara zarar verme kastıyla yapılan ve karşı tarafın bu kastı bildiği veya bilmesi gerektiği tasarruflarİİK m. 280Haciz veya iflastan önceki beş yıl

Uygulamada en sık başvurulan sebep, İİK m. 280'deki zarar verme kastıdır. Borçlunun eşine, çocuklarına, kardeşlerine veya yakın iş ortaklarına yaptığı devirlerde, devralanın borçlunun durumunu bildiği kabul edilmektedir. Malın gerçek değerinin çok altında devredilmesi, devirden sonra borçlunun maldan yararlanmaya devam etmesi ve devrin icra takibine yakın bir tarihte yapılması da Yargıtay tarafından önemli emareler olarak değerlendirilir.

Süre

Tasarrufun iptali davası, tasarrufun yapıldığı tarihten itibaren beş yıl geçmekle düşer (İİK m. 284). Bu süre hak düşürücü niteliktedir ve mahkeme tarafından kendiliğinden dikkate alınır.

Davanın Sonucu

Davanın kabulü halinde tapu kaydı iptal edilmez ve mal borçluya geri dönmez. Davacı alacaklı, alacağı ve fer'ileri ile sınırlı olarak o mal üzerinde doğrudan haciz ve satış isteme yetkisi kazanır. Mal, alacaklı tarafından satıldıktan sonra artan kısım üçüncü kişiye kalır. Mal üçüncü kişi tarafından başkasına devredilmişse, dava bedele dönüşebilir ve üçüncü kişi elden çıkardığı malın değeri kadar sorumlu olur.

Muvazaa Nedeniyle Tapu İptali ve Tescil Davası Nedir?

Muvazaa, tarafların üçüncü kişileri aldatmak amacıyla, gerçek iradelerine uymayan ve aralarında hüküm doğurmasını istemedikleri görünüşte bir işlem yapmalarıdır (TBK m. 19). Muvazaalı işlem geçersiz olduğundan, bu işleme dayanarak yapılan tapu tescili de yolsuz tescil niteliği taşır. Gerçek hak sahibi, tapu iptali ve tescil davası açarak tapu kaydının düzeltilmesini isteyebilir (TMK m. 1025).

Kimler Açabilir?

  • İşlemin tarafları: Muvazaalı işlemin tarafları da işlemin görünüşte olduğunu ileri sürebilir; ancak taraflar arasında muvazaanın kural olarak yazılı delille ispatı gerekir.
  • Mirasçılar: Mirasbırakanın mirastan mal kaçırmak amacıyla yaptığı muvazaalı devirlere karşı 1974 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı uyarınca dava açabilir (muris muvazaası).
  • Hakkı zedelenen üçüncü kişiler: Muvazaalı işlemden zarar gören üçüncü kişiler de muvazaanın tespitini isteyebilir ve muvazaayı her türlü delille ispat edebilir.

Süre ve Davanın Sonucu

Muvazaa nedeniyle tapu iptali davası kural olarak herhangi bir zamanaşımı veya hak düşürücü süreye bağlı değildir. Davanın kabulü halinde tapu kaydı iptal edilir ve taşınmaz gerçek hak sahibi (veya mirasçıları adına miras payı oranında) tescil edilir. Taşınmaz iyiniyetli bir üçüncü kişiye devredilmişse, üçüncü kişinin tapu siciline güvenerek yaptığı kazanım korunur (TMK m. 1023).

Karşılaştırma Tablosu

KriterTasarrufun iptali davasıMuvazaa nedeniyle tapu iptali
Hukuki dayanakİİK m. 277-284TBK m. 19, TMK m. 1025, 1974 tarihli İBK
DavacıAciz belgesine sahip alacaklı, iflas idaresiGerçek hak sahibi, mirasçılar, hakkı zedelenen kişiler
Ön şartKesinleşmiş takip ve aciz belgesiÖzel bir ön şart yok (muris muvazaasında mirasbırakanın ölümü)
İşlemin durumuGeçerli; yalnızca davacı alacaklıya karşı hükümsüzGeçersiz (yok hükmünde)
SonuçAlacaklıya haciz ve satış yetkisiTapu iptali ve gerçek hak sahibi adına tescil
SüreTasarruftan itibaren 5 yıl (hak düşürücü)Kural olarak süresiz
Görevli mahkemeGenel mahkemeler (asliye hukuk/ticaret)Taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesi
Kimden faydalanılırYalnızca davayı açan alacaklıGerçek hak sahibi

Hangi Davanın Açılması Gerekir?

  • Bir alacaklıysanız ve borçlunuz takibe rağmen malını yakınına devretmişse, temel yol tasarrufun iptali davasıdır. Bu davada işlemin muvazaalı olduğu da ileri sürülebilir; muvazaa iddiası iptal sebeplerinden bağımsız olarak değerlendirilir.
  • Bir mirasçıysanız ve mirasbırakan malını satış görünümünde başkasına devretmişse, muris muvazaasına dayalı tapu iptali ve tescil davası açılır; saklı pay sahibiyseniz kademeli olarak tenkis talebi de eklenebilir.
  • Kendi adınıza alınması gereken bir taşınmaz başkası adına tescil edilmişse (örneğin isim muvazaası), tapu iptali ve tescil davası gündeme gelir.

Dava Sürecinde Dikkat Edilecek Hususlar

  • İhtiyati tedbir: Her iki davada da taşınmazın dava sürecinde başkasına devredilmesini önlemek için tapu kaydına tedbir konulması talep edilmelidir.
  • Delil toplama: Banka kayıtları, devir bedelinin ödenip ödenmediği, taraflar arasındaki yakınlık, malın gerçek değeri ve devirden sonra malı kimin kullandığı önemli delillerdir.
  • Harç: Her iki dava da taşınmazın değeri üzerinden nispi harca tabidir; tasarrufun iptali davasında harç, alacak miktarı ile tasarruf konusu malın değerinden düşük olanı üzerinden hesaplanır.
  • Süre takibi: Tasarrufun iptali davasında beş yıllık süre tasarruf tarihinden işlediğinden, aciz belgesinin bu süre içinde alınması gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Borçlu malını eşine devretti, ne yapabilirim?

İcra takibiniz kesinleşmiş ve elinizde aciz belgesi varsa, devirden itibaren beş yıl içinde tasarrufun iptali davası açabilirsiniz. Eşe yapılan devirlerde devralanın borçlunun durumunu bildiği kabul edilir.

Tasarrufun iptali davası kazanılırsa tapu borçluya geri döner mi?

Hayır. Tapu kaydı üçüncü kişi adına kalır; ancak davayı kazanan alacaklı, alacağı oranında o mal üzerinde haciz koydurup satış isteyebilir.

Aciz belgesi olmadan tasarrufun iptali davası açılabilir mi?

Kural olarak hayır. Kesin veya geçici aciz belgesi davanın özel şartıdır. Ancak borçlunun alacağı karşılamaya yetecek malı bulunmadığını gösteren haciz tutanağı, geçici aciz belgesi niteliğinde kabul edilebilir.

Muvazaa davası için süre var mı?

Muvazaa nedeniyle açılan tapu iptali ve tescil davaları kural olarak zamanaşımına tabi değildir. Ancak taşınmazın iyiniyetli üçüncü kişilere devri halinde bu kişilerin kazanımı korunur.

Aynı devire karşı her iki dava da açılabilir mi?

Davacının konumuna göre değişir. Alacaklı, tasarrufun iptali davasında muvazaa iddiasını da ileri sürebilir. Mirasçı ise muris muvazaası davası ile tenkis talebini kademeli olarak birlikte açabilir.

Eskişehir web tasarım: Progela
Zeus Dijital Avukat SEO/GEO Çalışmaları