Kısaca: Evet, işçi ve işveren alacakları, tazminat talepleri ve işe iade talepleri için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak 7036 sayılı Kanun gereği zorunludur. Başvuru ücretsizdir, adliyedeki arabuluculuk bürosuna yapılır ve süreç en fazla 3 + 1 hafta sürer. Anlaşma sağlanırsa belge ilam niteliği taşır; sağlanamazsa son tutanakla iş mahkemesinde dava açılır. İş kazası ve meslek hastalığından doğan tazminat talepleri bu zorunluluğun dışındadır.
2018 yılından bu yana iş hukukundan kaynaklanan uyuşmazlıkların büyük bölümünde mahkemeye gitmeden önce arabulucuya başvurmak zorunludur. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ile getirilen bu sistem "dava şartı arabuluculuk" olarak adlandırılır ve bugün iş uyuşmazlıklarının önemli bir kısmı mahkemeye taşınmadan arabuluculuk aşamasında çözülmektedir. Bu yazıda; zorunlu arabuluculuğun kapsamını, başvuru sürecini, sürelerini, görüşmelerin nasıl yürütüldüğünü ve anlaşma metninde dikkat edilmesi gereken noktaları ayrıntılı olarak ele alıyoruz.
Arabuluculuk Nedir?
Arabuluculuk, uyuşmazlık taraflarının, tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişinin (arabulucunun) yardımıyla bir araya gelerek kendi çözümlerini üretmelerini amaçlayan gönüllü veya zorunlu bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Arabulucu, hâkim veya hakem gibi karar vermez; tarafların iletişim kurmasını kolaylaştırır, uyuşmazlığın gerçek nedenlerini ortaya çıkarmaya yardımcı olur ve uzlaşma seçeneklerini değerlendirmelerine destek verir. Genel çerçeve 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ile çizilmiştir.
Dava Şartı Arabuluculuk Ne Demektir?
Dava şartı arabuluculuk, belirli uyuşmazlıklarda dava açılabilmesi için önce arabulucuya başvurulmuş olmasını şart koşar. Arabulucuya başvurulmadan doğrudan dava açılırsa mahkeme, herhangi bir esas incelemesi yapmaksızın davayı dava şartı yokluğundan usulden reddeder. Bu ret kararı, davacı açısından zaman ve masraf kaybı anlamına gelir. Bu nedenle arabuluculuk, iş uyuşmazlıklarında hakların korunması bakımından atlanmaması gereken bir ön aşamadır.
Hangi Uyuşmazlıklarda Arabuluculuk Zorunludur?
7036 sayılı Kanun'un 3. maddesine göre aşağıdaki uyuşmazlıklarda arabulucuya başvurmak zorunludur:
- Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi alacakları: kıdem ve ihbar tazminatı, ödenmemiş ücret, fazla çalışma ücreti, yıllık izin ücreti, hafta tatili ve genel tatil ücretleri, prim ve ikramiye alacakları,
- Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işveren alacakları: ihbar tazminatı, cezai şart, işçinin verdiği zararın tazmini,
- Kötü niyet, sendikal ve ayrımcılık tazminatı gibi tazminat talepleri,
- İşe iade talepleri.
Zorunlu Arabuluculuğun Kapsamı Dışında Kalanlar
- İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat talepleri,
- Bu talepler ile ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları,
- Hizmet tespiti gibi sosyal güvenlik hukukundan doğan davalar.
Bu davalar doğrudan iş mahkemesinde açılabilir. Bununla birlikte taraflar isterlerse bu uyuşmazlıklarda da ihtiyari arabuluculuğa başvurabilir.
Başvuru Nereye ve Nasıl Yapılır?
Başvuru, karşı tarafın yerleşim yerindeki ya da işin yapıldığı yerdeki adliyede bulunan arabuluculuk bürosuna yapılır. Arabuluculuk bürosu bulunmayan yerlerde başvuru, görevlendirilen sulh hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğüne yapılır. Başvuru şahsen, avukat aracılığıyla veya e-Devlet ve UYAP Vatandaş Portal üzerinden elektronik olarak yapılabilir.
Başvuruda tarafların kimlik ve iletişim bilgileri, uyuşmazlığın konusu ve talep edilen alacak kalemleri belirtilir. Arabulucu, büro tarafından Adalet Bakanlığı'nın arabulucular listesinden belirlenir; taraflar anlaşarak listeden bir arabulucu da seçebilir.
Başvuru Ücreti Var mı?
Dava şartı arabuluculukta başvuru için herhangi bir harç veya ücret ödenmez. Görüşmelerin ilk iki saatlik ücreti Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır. Taraflar anlaşırsa iki saati aşan kısma ilişkin arabuluculuk ücreti, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit olarak ödenir. Anlaşma sağlanamazsa iki saati aşan ücret, sonradan açılacak davada yargılama giderlerine eklenir.
Süreler: Ne Zaman Başvurulmalı, Süreç Ne Kadar Sürer?
Başvuru Süreleri
İşçilik alacakları için başvuru, alacağın tabi olduğu zamanaşımı süresi (çoğu alacak için beş yıl) içinde yapılmalıdır. İşe iade taleplerinde ise başvuru süresi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir aydır. Bu süre hak düşürücü niteliktedir; geçirildiğinde işe iade talebi artık ileri sürülemez.
Arabuluculuk Süreci
Arabulucu, görevlendirmenin kendisine bildirilmesinden itibaren üç hafta içinde uyuşmazlığı sonuçlandırır. Zorunlu hallerde bu süre en fazla bir hafta uzatılabilir. Görüşmeler yüz yüze, telefonla veya uygun durumlarda video konferans gibi elektronik araçlarla yürütülebilir.
Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Sürelere Etkisi
Arabulucuya başvurulduğu tarihten son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süreler işlemez. İşe iade davasında ise son tutanağın düzenlenmesinden itibaren iki hafta içinde dava açılması gerekir.
İlk Toplantıya Katılmamanın Sonuçları
Taraflardan biri geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmazsa, süreç bu nedenle sona erer. Toplantıya katılmayan taraf, sonradan açılacak davada kısmen veya tamamen haklı çıksa dahi yargılama giderlerinin tamamından sorumlu tutulur ve lehine vekâlet ücretine hükmedilmez. Bu düzenleme, özellikle işverenlerin süreci ciddiye almasını teşvik etmek amacıyla getirilmiştir.
Arabuluculuk Görüşmeleri Nasıl Geçer?
Arabulucu ilk toplantıda tarafları sürecin işleyişi, gizlilik kuralı ve arabuluculuğun sonuçları hakkında bilgilendirir. Ardından taraflar taleplerini ve gerekçelerini açıklar. Arabulucu, gerektiğinde taraflarla ayrı ayrı görüşebilir. Görüşmelerde dikkat edilmesi gereken başlıca hususlar şunlardır:
- Gizlilik: Arabuluculuk sürecinde yapılan açıklamalar, teklifler ve kabul edilen hususlar sonradan açılacak davada delil olarak kullanılamaz.
- Alacak kalemlerinin eksiksiz belirtilmesi: Son tutanakta yer almayan bir alacak kalemi için dava açılması halinde, o kalem bakımından dava şartının yerine getirilmediği değerlendirilebilir.
- Hesaplamaların önceden yapılması: Kıdem, ihbar, fazla mesai ve izin alacaklarının yaklaşık tutarının bilinmesi, gerçekçi bir müzakere için önemlidir.
- Belgelerin hazır bulundurulması: Bordrolar, banka kayıtları, SGK hizmet dökümü ve fesih bildirimi müzakerede taraflara dayanak sağlar.
Anlaşma Sağlanırsa: Anlaşma Belgesi
Tarafların anlaşması halinde düzenlenen anlaşma belgesi, taraflar ve avukatları ile arabulucu tarafından birlikte imzalandığında ilam niteliğinde belge sayılır. Bu, anlaşmaya uyulmaması durumunda mahkeme kararı almaya gerek olmaksızın doğrudan icra takibi yapılabileceği anlamına gelir. Taraflar avukatsız katılmışsa, anlaşma belgesi için mahkemeden icra edilebilirlik şerhi alınması gerekir.
Anlaşma Metninde Bulunması Gerekenler
- Ödenecek tutarın brüt mü net mi olduğu,
- Her bir alacak kaleminin ayrı ayrı gösterilmesi veya hangi alacakların kapsandığının açıkça yazılması,
- Ödeme tarihi, ödeme yöntemi ve banka bilgileri,
- Taksitli ödemelerde temerrüt halinde tüm borcun muaccel olacağına ilişkin hüküm,
- Arabuluculuk ücretinin kim tarafından ödeneceği.
Anlaşmaya varılan konular hakkında taraflar daha sonra dava açamaz. Bu nedenle anlaşma metninin kapsamı, imzadan önce dikkatle değerlendirilmelidir.
Anlaşma Sağlanamazsa: Son Tutanak ve Dava
Anlaşma sağlanamazsa arabulucu bir son tutanak düzenler. Dava açılırken bu son tutanağın aslı veya arabulucu tarafından onaylanmış bir örneği dava dilekçesine eklenmelidir. Son tutanak eklenmeden açılan davada mahkeme, eksikliğin bir haftalık kesin süre içinde tamamlanması için davacıya ihtarda bulunur; süresinde tamamlanmazsa dava usulden reddedilir.
Arabuluculuğun Taraflara Sağladığı Avantajlar
- Süre: Yıllar sürebilen bir yargılama yerine birkaç hafta içinde sonuç alınabilir.
- Maliyet: Yargılama giderleri ve bilirkişi masrafları gibi kalemlerden tasarruf edilir.
- Esneklik: Taraflar ödeme planı, referans mektubu veya gizlilik taahhüdü gibi mahkemenin hükmedemeyeceği çözümler üzerinde de anlaşabilir.
- İlişkilerin korunması: Özellikle sektörün dar olduğu durumlarda tarafların karşılıklı itibarını korumaya yardımcı olur.
Sıkça Sorulan Sorular
Arabuluculuğa avukatla katılmak zorunlu mu?
Hayır, taraflar arabuluculuk görüşmelerine kendileri de katılabilir. Ancak avukatla katılım halinde anlaşma belgesi, ayrıca şerh almaya gerek olmaksızın doğrudan ilam niteliği kazanır.
Arabuluculukta anlaşmak zorunda mıyım?
Hayır. Zorunlu olan arabulucuya başvurmak ve ilk toplantıya katılmaktır. Taraflar anlaşma konusunda tamamen serbesttir.
İşveren arabuluculuk toplantısına gelmezse ne olur?
Süreç anlaşmazlıkla sona erer ve işçi son tutanakla dava açabilir. Mazeretsiz katılmayan işveren, davada haklı çıksa bile yargılama giderlerinin tamamından sorumlu tutulur.
İşe iade için arabulucuya başvurma süresi kaçırılırsa ne olur?
Bir aylık süre hak düşürücü olduğundan işe iade talebi artık ileri sürülemez. Ancak kıdem ve ihbar tazminatı gibi diğer alacaklar için zamanaşımı süresi içinde başvuru yapılabilir.
Arabuluculukta yapılan teklif sonradan mahkemede aleyhime kullanılabilir mi?
Hayır. Arabuluculuk sürecinde yapılan teklifler ve açıklamalar gizlidir; sonradan açılacak davada delil olarak ileri sürülemez.