Kısaca: 1 Ocak 2002'den bu yana eşler arasında aksi kararlaştırılmadıkça edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır (TMK m. 202). Bu rejimde evlilik süresince çalışma karşılığı edinilen mallar edinilmiş mal, evlilikten önce sahip olunan mallar ile miras ve bağış yoluyla gelenler kişisel mal sayılır. Boşanmada her eş, diğerinin edinilmiş mallarındaki artık değerin yarısı üzerinde katılma alacağına sahiptir. 2002 öncesi edinilen mallar için mal ayrılığı rejimi ve katkı payı alacağı gündeme gelir. Mal rejimi alacakları için zamanaşımı, Yargıtay uygulamasına göre boşanmanın kesinleşmesinden itibaren 10 yıldır.
Evlilik birliği, eşlerin yalnızca kişisel hayatlarını değil malvarlıklarını da etkiler. Evlilik süresince alınan bir ev, biriktirilen birikimler veya kurulan bir işletme, boşanma ya da eşlerden birinin ölümü halinde nasıl paylaşılacak? Bu sorunun cevabı mal rejimi kurallarındadır. Bu yazıda Türk Medeni Kanunu'ndaki mal rejimi türlerini, yasal rejim olan edinilmiş mallara katılma rejiminin işleyişini, katılma ve değer artış payı alacaklarının hesaplanmasını, 2002 öncesi edinilen mallara uygulanan kuralları ve dava sürecini ayrıntılı olarak ele alıyoruz.
Mal Rejimi Nedir?
Mal rejimi, evlilik süresince eşlerin malvarlıklarının nasıl yönetileceğini ve evliliğin sona ermesi halinde bu malların nasıl paylaştırılacağını belirleyen kurallar bütünüdür. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 202 ile 281. maddeleri arasında düzenlenmiştir. Kanun dört mal rejimi öngörür:
- Edinilmiş mallara katılma rejimi (yasal mal rejimi),
- Mal ayrılığı rejimi,
- Paylaşmalı mal ayrılığı rejimi,
- Mal ortaklığı rejimi.
Eşler, evlenmeden önce veya evlilik süresince noterde düzenlenen ya da onaylanan bir mal rejimi sözleşmesiyle yasal rejim yerine diğer rejimlerden birini seçebilir. Evlenmeden önce yapılacak seçim, evlenme başvurusu sırasında yazılı olarak da bildirilebilir. Herhangi bir seçim yapılmamışsa yasal mal rejimi uygulanır.
Hangi Tarihten İtibaren Hangi Rejim Uygulanır?
| Dönem | Uygulanan rejim | Talep edilebilecek alacak |
| 1 Ocak 2002 öncesi edinilen mallar | Mal ayrılığı (743 sayılı eski Medeni Kanun) | Katkı payı alacağı |
| 1 Ocak 2002 sonrası edinilen mallar | Edinilmiş mallara katılma (sözleşmeyle başka rejim seçilmemişse) | Katılma alacağı, değer artış payı alacağı |
2002 öncesinde evlenmiş eşler bakımından, 2002 öncesi edinilen mallar eski rejime, 2002 sonrası edinilen mallar yeni yasal rejime göre tasfiye edilir. Bu nedenle uzun süreli evliliklerde tasfiye iki farklı döneme ayrılarak yapılır.
Edinilmiş Mallar ve Kişisel Mallar
Edinilmiş Mallar (TMK m. 219)
Her eşin bu mal rejiminin devamı süresince karşılığını vererek elde ettiği malvarlığı değerleridir. Başlıcaları:
- Çalışmanın karşılığı olan edinimler (maaş, ücret ve bunlarla alınan mallar),
- Sosyal güvenlik veya sosyal yardım kurumlarının ödemeleri,
- Çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminatlar,
- Kişisel malların gelirleri (örneğin evlilikten önce sahip olunan bir dairenin kira geliri),
- Edinilmiş malların yerine geçen değerler.
Kişisel Mallar (TMK m. 220)
- Eşlerden birinin yalnızca kişisel kullanımına yarayan eşya,
- Mal rejiminin başlangıcında eşlerden birine ait bulunan veya sonradan miras yoluyla ya da herhangi bir şekilde karşılıksız kazanma yoluyla elde ettiği malvarlığı değerleri,
- Manevi tazminat alacakları,
- Kişisel mallar yerine geçen değerler.
Bir eşin bütün malları, aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal sayılır. Bir malın belirli bir eşe ait olduğu ispat edilemiyorsa, o mal eşlerin paylı mülkiyetinde sayılır.
Katılma Alacağı Nasıl Hesaplanır?
Mal rejiminin tasfiyesinde her eş, kişisel mallarını geri alır. Ardından her eşin edinilmiş mallarından, bu mallara ilişkin borçlar düşülerek artık değer hesaplanır. Her eş veya mirasçıları, diğer eşin artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibidir (TMK m. 236). Alacaklar takas edilir.
Örnek
Evlilik süresince eşlerden biri maaşıyla 4.000.000 TL değerinde bir daire satın almış, bu daire için 1.000.000 TL kredi borcu kalmıştır. Diğer eşin ise edinilmiş malı bulunmamaktadır. Bu durumda dairenin artık değeri 3.000.000 TL'dir ve diğer eşin katılma alacağı bunun yarısı olan 1.500.000 TL'dir. Değerlendirmede malların değeri, mal rejiminin sona erdiği tarihteki durumlarına göre ve tasfiye (karar) tarihindeki sürüm değerleri esas alınarak hesaplanır.
Değer Artış Payı Alacağı (TMK m. 227)
Bir eş, diğer eşe ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına hiç ya da uygun bir karşılık almaksızın katkıda bulunmuşsa, tasfiye sırasında bu malda ortaya çıkan değer artışından katkısı oranında pay isteyebilir. Örneğin eşlerden birinin evlilikten önce sahip olduğu bir evin tadilatına diğer eşin kendi kişisel malıyla katkıda bulunması bu kapsamdadır.
Mal Rejimi Ne Zaman Sona Erer?
Mal rejimi; eşlerden birinin ölümü, başka bir mal rejiminin kabulü veya boşanma ya da evliliğin iptaliyle sona erer. Boşanma veya iptal halinde mal rejimi, dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225). Bu nedenle boşanma davası açıldıktan sonra edinilen mallar artık edinilmiş mal olarak paylaşıma dahil edilmez.
2002 Öncesi Edinilen Mallar: Katkı Payı Alacağı
1 Ocak 2002 öncesinde edinilen mallara mal ayrılığı rejimi uygulanır ve kural olarak mal kimin adına kayıtlıysa ona aittir. Ancak Yargıtay, diğer eşin bu malın edinilmesine parasal veya parayla ölçülebilen bir katkısı varsa, katkısı oranında katkı payı alacağı talep edebileceğini kabul etmektedir. Ev hanımı olan eşin ev işlerindeki emeği tek başına katkı sayılmamakla birlikte, çalışan eşin gelirini ortak yaşama aktarması veya altınlarını bozdurarak alıma katılması gibi durumlar katkı olarak değerlendirilebilir.
Aile Konutu
Eşlerden biri, diğer eşin açık rızası olmadıkça aile konutu ile ilgili kira sözleşmesini feshedemez, aile konutunu devredemez veya aile konutu üzerindeki hakları sınırlayamaz (TMK m. 194). Malik olmayan eş, tapu kütüğüne aile konutu şerhi konulmasını isteyebilir. Bu koruma, hangi mal rejimi uygulanırsa uygulansın geçerlidir.
Mal Rejimi Davası: Usul ve Süreler
- Görevli mahkeme: Aile mahkemesi (bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla).
- Bekletici mesele: Mal rejiminin tasfiyesi davası boşanma davasıyla birlikte açılabilir veya boşanma kararının kesinleşmesinden sonra ayrı olarak açılabilir. Birlikte açılırsa, boşanma kararının kesinleşmesi beklenir.
- Zamanaşımı: Yargıtay uygulamasına göre mal rejiminin tasfiyesinden doğan alacaklar, boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren on yıllık zamanaşımına tabidir.
- Bilirkişi: Taşınmaz ve şirket paylarının değerlemesi için bilirkişi incelemesi yapılır.
- İhtiyati tedbir: Dava sürecinde malların elden çıkarılmasını önlemek için tapu kaydına tedbir konulması talep edilebilir.
Mal Kaçırmaya Karşı Koruma
Eşlerden biri, mal rejimi sona ermeden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan olağan hediyeler dışında karşılıksız kazandırmalarda bulunmuşsa veya diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla malvarlığını devretmişse, bu değerler artık değere eklenir (TMK m. 229). Katılma alacağı borçlu eşin malvarlığından karşılanamazsa, alacaklı eş bu kazandırmalardan yararlanan üçüncü kişilere karşı da başvurabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Evlenmeden önce aldığım ev boşanmada paylaşılır mı?
Hayır. Evlilikten önce sahip olunan mallar kişisel mal sayılır ve paylaşılmaz. Ancak evlilik süresince bu evin kredi taksitleri edinilmiş mallarla ödenmişse, ödenen kısım bakımından diğer eşin hak talep etmesi mümkündür.
Miras kalan mal boşanmada paylaşılır mı?
Hayır. Miras yoluyla edinilen mallar kişisel maldır. Ancak bu malın kira geliri gibi gelirleri edinilmiş mal sayılır.
Mal paylaşımı davası ne zaman açılmalıdır?
Boşanma davasıyla birlikte veya boşanma kararının kesinleşmesinden sonra açılabilir. Yargıtay uygulamasına göre zamanaşımı, boşanmanın kesinleşmesinden itibaren on yıldır.
Ev hanımı olan eş mal paylaşımından pay alabilir mi?
Evet. Edinilmiş mallara katılma rejiminde katılma alacağı, eşin çalışıp çalışmamasına bakılmaksızın diğer eşin edinilmiş mallarının artık değerinin yarısıdır.
Eşimin adına kayıtlı arabayı satmasını engelleyebilir miyim?
Dava açılması halinde veya dava ile birlikte, mahkemeden ilgili mal üzerine ihtiyati tedbir konulması talep edilebilir. Ayrıca katılma alacağını azaltmak amacıyla yapılan devirler, tasfiyede artık değere eklenir.