Kısaca: Mobbing (psikolojik taciz), işyerinde bir çalışana yönelik sistematik, süreklilik gösteren ve onu yıldırmayı ya da işten uzaklaştırmayı amaçlayan davranışlardır. Türk Borçlar Kanunu m. 417 işverene çalışanı psikolojik tacize karşı koruma yükümlülüğü yükler. Mobbinge maruz kalan çalışan sözleşmesini haklı nedenle feshederek kıdem tazminatı alabilir, ayrıca manevi ve maddi tazminat talep edebilir. Yargıtay mobbingin kesin ispatını değil, güçlü emarelerin ortaya konulmasını yeterli görmektedir.
Mobbing, Türkçede "psikolojik taciz", "yıldırma" veya "bezdiri" olarak ifade edilen ve işyerinde bir çalışana yönelik sistematik olarak sürdürülen olumsuz davranışları anlatan bir kavramdır. Çalışanın kişilik hakları, ruh ve beden sağlığı ile mesleki geleceği üzerinde ağır etkiler doğurabilen bu davranışlar, son yıllarda hem Yargıtay kararlarında hem de mevzuatta giderek daha fazla yer bulmaktadır. Bu yazıda mobbingin unsurlarını, türlerini, hukuki dayanaklarını, çalışanın sahip olduğu hakları ve ispat sürecinde dikkat edilmesi gerekenleri ayrıntılı olarak ele alıyoruz.
Mobbing Nedir?
Mobbing kavramı, işyerinde bir veya birden fazla kişinin, belirli bir çalışanı hedef alarak düzenli ve uzun süreli biçimde düşmanca ve etik dışı davranışlarda bulunmasını ifade eder. Bu davranışların amacı genellikle çalışanı pasifleştirmek, değersizleştirmek veya istifaya zorlamaktır. Mobbing, işyerinde yaşanan sıradan bir anlaşmazlıktan veya tek seferlik bir tartışmadan farklıdır; belirleyici olan davranışların süreklilik ve sistematiklik göstermesidir.
Mobbingin Unsurları
Yargıtay kararlarında ve öğretide mobbingin varlığı için genellikle şu unsurların birlikte bulunması aranır:
- Hedef alma: Davranışların belirli bir kişiye veya gruba yöneltilmiş olması,
- Sistematiklik ve süreklilik: Davranışların belirli bir süre boyunca, tekrar eden bir şekilde sürdürülmesi,
- Kasıt: Çalışanı yıldırma, dışlama, pasifize etme veya işten uzaklaştırma amacı taşıması,
- Zarar: Çalışanın kişilik haklarına, sağlığına, mesleki itibarına veya kariyerine zarar verme niteliğinde olması.
Mobbingin belirli bir asgari süreye bağlı olup olmadığı tartışmalıdır. Uygulamada davranışların ne kadar süre devam ettiği, sıklığı ve yoğunluğu birlikte değerlendirilir; kısa süreli ancak yoğun davranışlar da mobbing olarak nitelendirilebilir.
Mobbing Türleri
- Dikey mobbing (yukarıdan aşağıya): Yönetici veya işverenin, kendisine bağlı çalışana uyguladığı mobbingdir. Uygulamada en sık karşılaşılan türdür.
- Yatay mobbing: Aynı hiyerarşik düzeydeki çalışma arkadaşları tarafından uygulanan mobbingdir.
- Aşağıdan yukarıya mobbing: Çalışanların yöneticilerine karşı uyguladığı, örneğin talimatları sistematik olarak sabote etme biçiminde ortaya çıkan mobbingdir.
Mobbing Davranışlarına Örnekler
Mobbing davranışları çok çeşitli biçimlerde ortaya çıkabilir. Uygulamada sık karşılaşılan örnekler şunlardır:
İletişimi Engelleyen Davranışlar
- Çalışanın sürekli olarak sözünün kesilmesi, bağırılması,
- Toplantılardan, e-posta gruplarından ve bilgi akışından dışlanması,
- Çalışanla konuşulmaması, selamın verilmemesi.
Mesleki Konumu Hedef Alan Davranışlar
- Nitelik ve deneyimine uygun olmayan, anlamsız veya aşağılayıcı görevler verilmesi,
- Hiç iş verilmemesi veya iş yükünün kasıtlı olarak aşırı artırılması,
- Yetkilerinin elinden alınması, odasının veya masasının izole bir yere taşınması,
- Yapılan işlerin sürekli ve haksız biçimde eleştirilmesi.
Sosyal İlişkileri ve İtibarı Hedef Alan Davranışlar
- Çalışan hakkında asılsız söylentiler yayılması,
- Başkalarının önünde aşağılanması, alay konusu edilmesi,
- Özel hayatı, kökeni veya inançları üzerinden imalarda bulunulması.
Mobbingin Hukuki Dayanakları
Türk Borçlar Kanunu m. 417
Türk Borçlar Kanunu'nun 417. maddesi, işverene işçinin kişiliğini koruma ve saygı gösterme, işyerinde dürüstlük ilkelerine uygun bir düzeni sağlama yükümlülüğü yükler. Madde, özellikle işçilerin psikolojik ve cinsel tacize uğramamaları ve bu tür tacizlere uğramış olanların daha fazla zarar görmemeleri için gerekli önlemlerin alınmasını açıkça düzenler. İşverenin bu yükümlülüğe aykırılığı nedeniyle işçinin ölümü, vücut bütünlüğünün zedelenmesi veya kişilik haklarının ihlali hallerinde tazminat sorumluluğu, sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine tabidir.
İş Kanunu m. 24
4857 sayılı İş Kanunu'nun 24. maddesi, işverenin işçinin onur ve namusuna dokunacak davranışlarda bulunmasını ve işçinin işyerinde başka bir çalışan veya üçüncü kişiler tarafından tacize uğraması ve bunun işverene bildirilmesine rağmen gerekli önlemlerin alınmamasını, işçi bakımından haklı nedenle derhal fesih sebebi olarak düzenler.
Diğer Düzenlemeler
Anayasa'nın kişinin maddi ve manevi varlığını koruyan 17. maddesi, Türk Medeni Kanunu'nun kişilik haklarını koruyan 24. maddesi ve eşitlik ilkesine ilişkin düzenlemeler de mobbing karşısında başvurulabilecek temel dayanaklardır. Ayrıca kamu ve özel sektörde psikolojik tacizin önlenmesine yönelik idari düzenlemeler de bulunmaktadır.
Mobbinge Maruz Kalan Çalışanın Hakları
1. Haklı Nedenle Fesih ve Kıdem Tazminatı
Mobbinge maruz kalan çalışan, iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshedebilir. Haklı fesih halinde ihbar süresine uyulması gerekmez; çalışanın en az bir yıllık kıdemi varsa kıdem tazminatına hak kazanır. Fesih bildiriminde mobbing iddiasının somut olaylarla açıklanması, ileride doğabilecek uyuşmazlıkta önem taşır. Haklı nedenle fesih hakkı, fesih sebebini öğrenmeden itibaren altı iş günü içinde ve her halde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır; ancak süreklilik arz eden mobbing davranışlarında bu süre, davranışların devam ettiği sürece işlemeye başlamaz.
2. Manevi Tazminat
Kişilik haklarının ihlali nedeniyle uğranılan manevi zararın giderilmesi için manevi tazminat talep edilebilir. Tazminatın miktarı; davranışların ağırlığı, süresi, çalışanın sağlığı üzerindeki etkisi ve tarafların ekonomik durumu gibi kriterlere göre hâkim tarafından belirlenir.
3. Maddi Tazminat
Mobbing nedeniyle ortaya çıkan tedavi giderleri, çalışma gücü kaybı ve gelir kaybı gibi zararlar maddi tazminat olarak talep edilebilir. Bu zararların sağlık raporları ve uzman görüşleriyle belgelendirilmesi gerekir.
4. Ayrımcılık Tazminatı
Mobbing davranışları dil, ırk, cinsiyet, siyasal düşünce, felsefi inanç, din veya benzeri sebeplere dayalı bir ayrımcılık niteliği taşıyorsa, İş Kanunu'nun 5. maddesi uyarınca dört aya kadar ücret tutarında ayrımcılık tazminatı da gündeme gelebilir.
5. İdari ve Cezai Başvurular
Çalışan, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na, kamu sektöründe ise ilgili kurumun etik kurullarına başvurabilir. Mobbing davranışları aynı zamanda hakaret, tehdit, cinsel taciz veya ısrarlı takip gibi suç tanımlarına giriyorsa Cumhuriyet başsavcılığına şikâyet yolu da açıktır.
Mobbing Nasıl İspat Edilir?
Mobbing davalarında ispat, davanın en zorlu aşamasıdır. Davranışlar çoğu zaman sözlü ve tanıksız gerçekleşir. Bu güçlük nedeniyle Yargıtay, mobbingin varlığı konusunda kesin ve şüpheden uzak ispat yerine, olayların bütünü içinde mobbingin varlığına işaret eden güçlü emarelerin ortaya konulmasını yeterli görme eğilimindedir. Bu durumda mobbing iddiasını çürütme yükü işverene geçer.
Delil Toplarken Dikkat Edilecekler
- Olay günlüğü: Her olayın tarihi, saati, yeri, olaya karışan kişiler ve tanıklarla birlikte düzenli olarak not edilmesi,
- Yazışmalar: E-postalar, kurumsal mesajlaşma kayıtları, görev değişikliğine ilişkin yazılar,
- Tanıklar: Olaylara doğrudan tanık olan çalışma arkadaşlarının bilgileri,
- Sağlık belgeleri: Psikiyatrist veya psikolog raporları, tedavi kayıtları,
- Şikâyet başvuruları: İnsan kaynaklarına veya üst yönetime yapılan yazılı şikâyetler ve bunlara verilen yanıtlar,
- Performans kayıtları: Mobbing öncesi ve sonrası performans değerlendirmeleri arasındaki ani farklılıklar.
Gizli ses veya görüntü kaydı alınması, özel hayatın gizliliği ve hukuka aykırı delil yasağı bakımından tartışmalı olabilir. Yargıtay bazı kararlarında, başka türlü ispat imkânı bulunmayan ve anlık gelişen olaylarda bu tür kayıtları delil olarak kabul etmiştir; ancak bu konuda her somut olay ayrıca değerlendirilmelidir.
İşverenler İçin Önleyici Tedbirler
- Psikolojik tacize karşı yazılı bir işyeri politikası oluşturulması,
- Gizlilik esasına dayanan, güvenli bir şikâyet mekanizması kurulması,
- Yöneticilere ve çalışanlara düzenli eğitim verilmesi,
- Şikâyetlerin tarafsız biçimde ve hızla incelenmesi, gerektiğinde disiplin süreçlerinin işletilmesi.
Bu tedbirler, hem çalışma barışını korur hem de işverenin Türk Borçlar Kanunu m. 417'den doğan koruma yükümlülüğünü yerine getirdiğini göstermesi bakımından önem taşır.
Sıkça Sorulan Sorular
Tek bir hakaret veya tartışma mobbing sayılır mı?
Kural olarak hayır. Mobbing için davranışların sistematik ve süreklilik arz etmesi gerekir. Ancak tek seferlik ağır bir davranış da İş Kanunu m. 24 kapsamında haklı fesih sebebi oluşturabilir.
Mobbing nedeniyle istifa edersem kıdem tazminatı alabilir miyim?
Evet. Mobbing nedeniyle yapılan fesih, işçinin haklı nedenle feshi niteliğindedir. En az bir yıllık kıdemi olan çalışan kıdem tazminatına hak kazanır. Fesih bildiriminde gerekçenin açıkça belirtilmesi önemlidir.
Mobbing davası hangi mahkemede açılır?
İşverene karşı açılacak tazminat ve işçilik alacağı davaları iş mahkemesinde görülür. İşçilik alacakları için öncesinde arabulucuya başvurulması zorunludur.
Mobbing uygulayan çalışma arkadaşına karşı da dava açılabilir mi?
Evet. Mobbing uygulayan kişiye karşı kişilik haklarının ihlali nedeniyle genel hükümlere göre manevi tazminat davası açılabilir. İşveren de önlem almadıysa ayrıca sorumlu tutulabilir.
Mobbing davalarında zamanaşımı süresi nedir?
İşverene karşı sözleşmeye aykırılığa dayanan tazminat taleplerinde Türk Borçlar Kanunu'ndaki genel zamanaşımı süreleri uygulanır. Sürelerin somut olaya göre değişebileceği göz önünde bulundurularak taleplerin gecikmeden değerlendirilmesi önerilir.