Kısaca: Velayet kararlarında belirleyici ölçüt, ebeveynlerin talepleri değil çocuğun üstün yararıdır. Mahkeme; çocuğun yaşını ve gelişim dönemini, idrak çağındaysa kendi görüşünü, ebeveynlerin bakım imkânlarını, çocuğun mevcut yaşam düzenini, ebeveynlerin tutum ve davranışlarını ve sosyal inceleme raporunu birlikte değerlendirir. Yargıtay şartları varsa ortak velayeti de kabul etmektedir. Velayet kararı kesin değildir; koşullar değişirse velayetin değiştirilmesi istenebilir.
Velayet, ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi, korunması, malvarlığının yönetimi ve temsili konularında anne ve babaya tanınan hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. Evlilik devam ettiği sürece velayet anne ve baba tarafından birlikte kullanılır. Boşanma veya ayrılık durumunda ise velayetin hangi ebeveyne bırakılacağı, çoğu zaman sürecin en hassas ve en çok tartışılan konusudur. Bu yazıda mahkemelerin velayet kararı verirken dikkate aldığı kriterleri, çocuğun dinlenmesi usulünü, ortak velayeti, velayetin değiştirilmesini ve yargılama sürecinde dikkat edilmesi gerekenleri ayrıntılı olarak ele alıyoruz.
Velayet Nedir ve Hangi Kanunda Düzenlenmiştir?
Velayet, Türk Medeni Kanunu'nun 335 ile 351. maddeleri arasında düzenlenmiştir. Boşanma veya ayrılık halinde velayete ilişkin düzenleme ise Kanun'un 182. maddesinde yer alır. Buna göre hâkim, boşanma veya ayrılığa karar verirken olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten ve çocuk vesayet altında ise vasinin ve vesayet makamının düşüncesini aldıktan sonra, ana ve babanın çocukla olan ilişkilerini düzenler. Velayetin kendisine verilmediği ebeveyn ile çocuk arasındaki kişisel ilişki de bu kararla belirlenir.
Temel İlke: Çocuğun Üstün Yararı
Velayet kararlarında belirleyici ölçüt, çocuğun üstün yararıdır. Bu ilke hem Türk Medeni Kanunu'nda hem de Türkiye'nin taraf olduğu Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 3. maddesinde yer alır. Mahkeme, ebeveynlerin taleplerinden veya aralarındaki kusur durumundan bağımsız olarak, çocuğun bedensel, zihinsel, ahlaki, duygusal ve sosyal gelişimi açısından hangi düzenlemenin daha uygun olduğunu değerlendirir. Boşanmada kusurlu olan ebeveyn, bu nedenle tek başına velayet hakkını kaybetmez.
Mahkemenin Değerlendirdiği Kriterler
1. Çocuğun Yaşı ve Gelişim Dönemi
Özellikle küçük yaştaki çocuklar bakımından, anne bakım ve şefkatine duyulan ihtiyaç Yargıtay kararlarında uzun süredir dikkate alınan bir unsurdur. Ancak bu ölçüt tek başına belirleyici değildir. Annenin çocuğun bakımı açısından elverişsiz olduğu, çocuğu ihmal ettiği veya çocuğun babayla daha güçlü bir bağ kurduğu durumlarda farklı sonuca ulaşılabilir. Çocuk büyüdükçe yaş kriterinin ağırlığı azalır, çocuğun kendi görüşü ve yaşam düzeni daha fazla önem kazanır.
2. Çocuğun Görüşü
İdrak çağındaki çocuğun velayet konusundaki görüşünün alınması, Yargıtay tarafından usule ilişkin bir zorunluluk olarak kabul edilmektedir. Yargıtay uygulamasında genellikle sekiz yaş ve üzerindeki çocukların idrak çağında olduğu kabul edilir; ancak çocuğun gelişim düzeyine göre bu yaştan küçük çocukların da dinlenmesi mümkündür. Çocuk, uygun ortamda ve gerektiğinde pedagog veya psikolog eşliğinde dinlenir.
Çocuğun görüşü önemlidir ancak hâkimi bağlamaz. Hâkim, çocuğun tercihinin bir ebeveyn tarafından yönlendirilmiş olduğu veya üstün yararına aykırı olduğu kanaatine varırsa farklı karar verebilir. Ergenlik çağındaki çocukların istekleri ise uygulamada daha belirleyici bir rol oynar.
3. Ebeveynlerin Bakım ve Gözetim İmkânları
Ebeveynlerin çalışma düzeni, çocuğa ayırabilecekleri zaman, konut koşulları, yaşadıkları çevre ve çocuğun günlük ihtiyaçlarını karşılayabilme imkânları değerlendirilir. Ebeveynin çocuk bakımında yardım alabileceği aile desteği de dikkate alınabilir. Ekonomik durum tek başına belirleyici değildir; ekonomik açıdan güçlü olmayan ebeveyn, diğer kriterler bakımından daha uygunsa velayet ona verilebilir ve ekonomik farklılık iştirak nafakası yoluyla dengelenir.
4. Çocuğun Mevcut Yaşam Düzeni
Çocuğun okulu, arkadaş çevresi, alıştığı yaşam düzeni ve kardeşleriyle ilişkisi korunmaya çalışılır. Mahkemeler, kural olarak kardeşlerin birbirinden ayrılmamasını gözetir. Çocuğun uzun süredir birlikte yaşadığı ebeveynden ayrılmasının yaratacağı olası etkiler de değerlendirilir.
5. Ebeveynlerin Tutum ve Davranışları
Aşağıdaki durumlar velayet değerlendirmesinde ciddi biçimde dikkate alınır:
- Çocuğa veya diğer ebeveyne yönelik fiziksel ya da psikolojik şiddet,
- Çocuğun bakımının ihmal edilmesi,
- Alkol, madde veya kumar bağımlılığı,
- Çocuğu diğer ebeveyne karşı yönlendirme ve ilişkisini engelleme çabası,
- Çocuğun sağlığını veya eğitimini tehlikeye düşüren yaşam tarzı.
Buna karşılık, çocuğun diğer ebeveynle sağlıklı bir ilişki sürdürmesini destekleyen tutum, velayet değerlendirmesinde olumlu bir unsur olarak görülür.
6. Sosyal İnceleme Raporu ve Uzman Görüşü
Mahkemeler, aile mahkemesi bünyesindeki psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılar aracılığıyla sosyal inceleme raporu hazırlatır. Uzman; ebeveynlerle ve çocukla görüşür, gerektiğinde ev ziyareti yapar ve velayet konusunda görüş bildirir. Rapor hâkimin değerlendirmesinde önemli bir yer tutar; ancak hâkim rapordaki tespitleri diğer delillerle birlikte değerlendirir ve raporla bağlı değildir. Rapora karşı itiraz edilerek ek rapor veya farklı bir uzmandan görüş alınması talep edilebilir.
Geçici Velayet ve Tedbir Kararları
Boşanma davası sürerken, dava sonuçlanıncaya kadar çocuğun hangi ebeveynle kalacağı ve diğer ebeveynle nasıl görüşeceği konusunda hâkim, Türk Medeni Kanunu'nun 169. maddesi uyarınca geçici önlemler alır. Tedbir nafakası ve geçici kişisel ilişki düzenlemesi de bu kapsamdadır. Geçici velayet kararı nihai kararı bağlamaz; ancak dava süresince oluşan yaşam düzeni nihai değerlendirmede dikkate alınabilir.
Ortak Velayet
Türk Medeni Kanunu'nda boşanma sonrası ortak velayete ilişkin açık bir düzenleme bulunmamakla birlikte, Yargıtay, Türkiye'nin taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne Ek 7 Numaralı Protokol ve ilgili uluslararası düzenlemeler çerçevesinde, tarafların talebi ve çocuğun üstün yararına uygun olması halinde ortak velayeti kabul etmektedir. Ortak velayet, ebeveynlerin çocuğa ilişkin eğitim, sağlık ve yurt dışı seyahat gibi önemli kararları birlikte alabilecek uyum düzeyinde olmasını gerektirir. Ebeveynler arasında ciddi çatışma bulunan durumlarda ortak velayet kural olarak uygun görülmez.
Velayetin Değiştirilmesi
Velayet kararı kesin ve değişmez değildir. Türk Medeni Kanunu'nun 183. maddesine göre, durumdaki değişiklikler çocuğun yararı bakımından gerekli kılıyorsa hâkim, ebeveynlerden birinin istemi üzerine veya re'sen velayete ilişkin gerekli önlemleri alır. Velayetin değiştirilmesini gerektirebilecek durumlara örnekler:
- Velayet sahibi ebeveynin çocuğu ihmal etmesi veya çocuğun gelişiminin olumsuz etkilenmesi,
- Velayet sahibi ebeveynin yaşam koşullarının önemli ölçüde değişmesi,
- Çocukla kişisel ilişki düzenlemesine sürekli olarak engel olunması,
- İdrak çağına gelen çocuğun diğer ebeveynle yaşamak istemesi ve bunun yararına olması.
Kişisel İlişki Hakkı
Velayet kendisine verilmeyen ebeveynin çocukla kişisel ilişki kurma hakkı vardır ve bu hak çocuğun da hakkıdır. Kişisel ilişki; hafta sonları, bayramlar ve tatil dönemleri dikkate alınarak düzenlenir. Kişisel ilişkinin kurulmasının engellenmesi halinde aile mahkemesinden kişisel ilişkinin yerine getirilmesi talep edilebilir. Çocuğun huzur ve güvenliği tehlikeye düşüyorsa kişisel ilişki sınırlandırılabilir veya gözetim altında kurulması kararlaştırılabilir.
Velayet Davasında Delil ve Hazırlık
- Çocuğun okul ve sağlık kayıtları, kimin takip ettiğini gösteren belgeler,
- Ebeveynin çalışma saatleri ve çocuğa ayırabileceği zamanı gösteren belgeler,
- Konut koşullarına ilişkin bilgiler,
- Varsa şiddet veya ihmali gösteren raporlar, koruma kararları ve tanık beyanları,
- Çocuğun ihtiyaçlarına ilişkin uzman görüşleri.
Sıkça Sorulan Sorular
Velayet her zaman anneye mi verilir?
Hayır. Küçük yaştaki çocuklar bakımından anne bakımı dikkate alınan bir unsur olsa da belirleyici olan çocuğun üstün yararıdır. Somut olayın koşullarına göre velayet babaya da verilebilir.
Çocuk kaç yaşında hangi ebeveynle kalacağını seçebilir?
Yargıtay uygulamasında genellikle sekiz yaş ve üzeri çocukların görüşü alınır. Ancak çocuğun tercihi hâkimi bağlamaz; hâkim çocuğun üstün yararına göre karar verir.
Ekonomik durumu iyi olan ebeveyn velayeti alır mı?
Ekonomik durum tek başına belirleyici değildir. Çocuğun bakımı, duygusal ihtiyaçları ve yaşam düzeni daha ağır basan kriterlerdir. Ekonomik farklılık iştirak nafakasıyla dengelenir.
Boşanmada kusurlu olan ebeveyn velayeti kaybeder mi?
Kural olarak hayır. Boşanmadaki kusur ile velayet ayrı değerlendirilir. Ancak kusurlu davranış çocuğun yararını doğrudan etkiliyorsa (örneğin şiddet) velayet kararında dikkate alınır.
Velayet kararı sonradan değiştirilebilir mi?
Evet. Koşulların değişmesi ve çocuğun yararının gerektirmesi halinde Türk Medeni Kanunu m. 183 uyarınca velayetin değiştirilmesi davası açılabilir.