Makale6 dk okuma
Kısaca: Tüzel kişinin iradesi organları aracılığıyla açıklanır ve organlar hukuki işlemleri ve diğer bütün fiilleriyle tüzel kişiyi borç altına sokar (TMK m. 50). Bu organik bağ nedeniyle şirket, yönetim kurulu üyesi veya müdürün görevini yerine getirirken yaptığı işlemlerden ve haksız fiillerden doğrudan sorumludur; işçileri için ise adam çalıştıranın sorumluluğu (TBK m. 66) uygulanır. Organ üyelerinin kusurlarından dolayı kişisel sorumlulukları saklıdır: Yöneticiler şirkete, ortaklara ve alacaklılara karşı TTK m. 553 uyarınca; vergi ve SGK borçları bakımından ise kanuni temsilci olarak ayrıca sorumlu tutulabilir.

Şirketler, dernekler ve vakıflar gibi tüzel kişiler, hukuk düzeninde gerçek kişiler gibi hak ve borç sahibi olabilen varlıklardır. Ancak tüzel kişinin fiziki bir varlığı olmadığından, iradesini oluşturacak ve dışa açıklayacak gerçek kişilere ihtiyaç duyar. Bu kişiler tüzel kişinin organlarıdır. Tüzel kişi ile organları arasındaki bu bağ, hukukta "organik bağ" veya "organ teorisi" olarak adlandırılır ve şirketin hangi işlemlerden sorumlu olduğu, yöneticilerin ne zaman kişisel olarak sorumlu tutulabileceği gibi uygulamada çok önemli sorulara cevap verir. Bu yazıda tüzel kişilik kavramını, organ sorumluluğunu, organ ile temsilci ve işçi arasındaki farkı ve yöneticilerin kişisel sorumluluk hallerini ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Tüzel Kişi Nedir?

Türk Medeni Kanunu'nun 47. maddesine göre tüzel kişiler, başlı başına bir varlığı olmak üzere örgütlenmiş kişi toplulukları (dernekler, şirketler, kooperatifler) ile belli bir amaca özgülenmiş bağımsız mal topluluklarıdır (vakıflar). Tüzel kişiler, cinsiyet, yaş, hısımlık gibi yaradılış gereği yalnızca insana özgü olanlar dışındaki bütün haklara ve borçlara ehildir (TMK m. 48).

Tüzel kişiler; özel hukuk tüzel kişileri (şirketler, dernekler, vakıflar, kooperatifler) ve kamu tüzel kişileri (devlet, belediyeler, üniversiteler) olarak ikiye ayrılır. Bu yazıda ağırlıklı olarak ticaret şirketleri üzerinde durulmaktadır.

Organ Kavramı ve Fiil Ehliyeti

Türk Medeni Kanunu'nun 49. maddesine göre tüzel kişiler, kanun ve kuruluş belgelerine göre gerekli organlara sahip olmakla fiil ehliyeti kazanır. 50. madde ise şu temel kuralı koyar:

  • Tüzel kişinin iradesi, organları aracılığıyla açıklanır.
  • Organlar, hukuki işlemleri ve diğer bütün fiilleriyle tüzel kişiyi borç altına sokar.
  • Organların kusurlarından dolayı kişisel sorumlulukları saklıdır.

Ticaret şirketlerinde organlar şunlardır:

Şirket türüKarar organıYönetim ve temsil organı
Anonim şirketGenel kurulYönetim kurulu
Limited şirketGenel kurulMüdür veya müdürler kurulu
KooperatifGenel kurulYönetim kurulu
DernekGenel kurulYönetim kurulu

Organik Bağın Sonucu: Şirketin Doğrudan Sorumluluğu

Organ ile tüzel kişi arasındaki ilişki bir temsil ilişkisi değil, kimlik ilişkisidir: Organın davranışı tüzel kişinin kendi davranışı sayılır. Bunun sonuçları şunlardır:

  • Hukuki işlemler: Yetkili organın şirket adına yaptığı sözleşmeler doğrudan şirketi bağlar.
  • Haksız fiiller: Organın görevini yerine getirirken işlediği haksız fiillerden tüzel kişi doğrudan sorumludur. Türk Ticaret Kanunu'nun 371. maddesinin son fıkrası da anonim şirketin, yönetimle görevli bir kişinin görevlerini yerine getirirken işlediği haksız fiillerden sorumlu olduğunu açıkça düzenler.
  • Kurtuluş kanıtı yoktur: Adam çalıştıranın sorumluluğunun aksine, şirket organın fiilinden dolayı "gerekli özeni gösterdim" diyerek sorumluluktan kurtulamaz.
  • Bilgi ve kötüniyet: Organın bildiği veya bilmesi gereken hususlar tüzel kişi tarafından da biliniyor sayılır.

Görevle İlgili Olma Şartı

Tüzel kişinin sorumluluğu için organın fiili, organ sıfatıyla ve görevin ifası sırasında gerçekleştirilmiş olmalıdır. Yöneticinin şirketle hiçbir ilgisi olmayan özel hayatındaki davranışlarından şirket sorumlu değildir. Ancak görevin kötüye kullanılması (örneğin yetkisini aşarak işlem yapması) halinde de üçüncü kişilerin iyiniyeti korunur.

Organ, Temsilci ve İşçi Arasındaki Fark

KişiHukuki dayanakŞirketin sorumluluğu
Organ (yönetim kurulu üyesi, müdür)TMK m. 50Doğrudan; kurtuluş kanıtı yok
Ticari temsilci, ticari vekilTBK m. 547 vd.Temsil yetkisi sınırları içinde
İşçi, yardımcı kişiTBK m. 66 (adam çalıştıranın sorumluluğu), m. 116Kusursuz sorumluluk; kurtuluş kanıtı mümkün

Adam çalıştıranın sorumluluğunda işveren, çalışanını seçerken, talimat verirken ve denetlerken gerekli özeni gösterdiğini ispat ederek sorumluluktan kurtulabilir. Organ sorumluluğunda ise böyle bir imkân yoktur.

Temsil Yetkisinin Sınırları

Anonim şirkette yönetim kurulu, limited şirkette müdürler, şirket amacına ve işletme konusuna giren her türlü işlemi şirket adına yapabilir. Temsil yetkisine getirilen sınırlamalar, kural olarak iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez; ancak temsil yetkisinin yalnızca merkezin veya bir şubenin işlerine özgülendiğine ya da birlikte kullanılacağına (müşterek imza) ilişkin sınırlamalar ticaret siciline tescil ve ilan edilmişse üçüncü kişilere karşı geçerlidir. İşletme konusu dışında kalan işlemler de, üçüncü kişinin bu durumu bildiği veya bilmesi gerektiği ispat edilmedikçe şirketi bağlar.

Yöneticilerin Kişisel Sorumluluğu

Organik bağ, şirketin sorumluluğunu doğurur; ancak bu, organ üyelerinin kişisel sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Yöneticiler, aşağıdaki durumlarda kendi malvarlıklarıyla sorumlu tutulabilir:

1. Ticaret Hukuku Sorumluluğu (TTK m. 553)

Kurucular, yönetim kurulu üyeleri, yöneticiler ve tasfiye memurları, kanundan ve esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ettikleri takdirde, hem şirkete hem pay sahiplerine hem de şirket alacaklılarına karşı verdikleri zarardan sorumludur. Limited şirket müdürleri bakımından da TTK m. 644 yollamasıyla aynı kurallar uygulanır. Yöneticinin özen yükümlülüğü, basiretli bir yöneticinin özeni olarak değerlendirilir.

Yönetim kurulu üyeleri, kanunen devredilemeyen ve vazgeçilemeyen görevleri (örneğin şirketin borca batık olması halinde mahkemeye bildirim) dışındaki yetkilerin usulüne uygun devredildiği durumlarda, devrettikleri kişiyi seçerken makul özeni gösterdiklerini ispat ederek sorumluluktan kurtulabilir.

2. Vergi ve Kamu Alacakları Bakımından Sorumluluk

  • Kanuni temsilcinin sorumluluğu (VUK m. 10 ve 6183 s. Kanun mükerrer m. 35): Tüzel kişilerin kanuni temsilcileri, tüzel kişinin vergi ödevlerini yerine getirmekle yükümlüdür. Şirketten tamamen veya kısmen tahsil edilemeyen veya tahsil edilemeyeceği anlaşılan kamu alacakları, kanuni temsilcilerin şahsi malvarlıklarından tahsil edilebilir.
  • Limited şirket ortaklarının sorumluluğu (6183 s. Kanun m. 35): Limited şirketten tahsil edilemeyen amme alacaklarından ortaklar, sermaye payları oranında sorumludur.
  • SGK prim borçları (5510 s. Kanun m. 88): Şirketin sigorta prim borçlarından, şirketin üst düzey yöneticileri işverenle birlikte müteselsilen sorumlu tutulabilir.

3. Haksız Fiil Sorumluluğu

Organ üyesi, görevini yerine getirirken işlediği haksız fiilden dolayı zarar gören üçüncü kişiye karşı şirketle birlikte müteselsilen sorumludur. Zarar gören, dilerse hem şirkete hem de yöneticiye karşı dava açabilir.

4. Ceza Sorumluluğu

Türk ceza hukukunda ceza sorumluluğu şahsidir; tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanamaz (TCK m. 20). Suç, tüzel kişi adına hareket eden organ veya temsilciler tarafından işlenmişse, bu gerçek kişiler cezai sorumluluk taşır. Tüzel kişiler hakkında ise kanunda öngörülen hallerde faaliyet izninin iptali veya müsadere gibi güvenlik tedbirleri uygulanabilir (TCK m. 60).

Tüzel Kişilik Perdesinin Kaldırılması

Tüzel kişilik, kural olarak ortakların ve yöneticilerin malvarlığını şirket borçlarından ayırır. Ancak Yargıtay, tüzel kişiliğin dürüstlük kuralına aykırı biçimde, örneğin alacaklılardan mal kaçırmak veya sözleşmesel yükümlülüklerden kurtulmak amacıyla kullanıldığı istisnai durumlarda, tüzel kişilik perdesini kaldırarak arkasındaki gerçek kişileri veya bağlantılı şirketleri sorumlu tutabilmektedir. Bu yaklaşım, özellikle aynı kişilerin kontrolündeki şirketler arasında malvarlığının aktarıldığı durumlarda uygulanır.

Sıkça Sorulan Sorular

Şirket müdürünün imzaladığı sözleşmeden şirket sorumlu mu?

Evet. Temsil yetkisine sahip müdürün şirket adına yaptığı işlemler, organik bağ gereği doğrudan şirketi bağlar.

Yönetim kurulu üyesi şirket borcundan şahsen sorumlu olur mu?

Kural olarak hayır; şirket borcundan şirket sorumludur. Ancak yönetim kurulu üyesi yükümlülüklerini kusurlu olarak ihlal etmişse TTK m. 553 uyarınca, kamu alacakları bakımından ise kanuni temsilci sıfatıyla kişisel olarak sorumlu tutulabilir.

Şirketin vergi borcu müdürden istenebilir mi?

Evet. Şirketten tahsil edilemeyen vergi ve diğer amme alacakları, 6183 sayılı Kanun'un mükerrer 35. maddesi uyarınca kanuni temsilcinin şahsi malvarlığından tahsil edilebilir.

Organ sorumluluğu ile adam çalıştıranın sorumluluğu arasındaki fark nedir?

Organın fiilinden şirket doğrudan sorumludur ve kurtuluş kanıtı yoktur. İşçinin fiilinden ise adam çalıştıranın sorumluluğu uygulanır ve işveren gerekli özeni gösterdiğini ispat ederek sorumluluktan kurtulabilir.

Tüzel kişilere ceza verilebilir mi?

Türk hukukunda tüzel kişilere hapis veya adli para cezası verilemez. Ancak güvenlik tedbirleri ile çeşitli kanunlarda öngörülen idari para cezaları uygulanabilir.

Eskişehir web tasarım: Progela
Zeus Dijital Avukat SEO/GEO Çalışmaları