Makale7 dk okuma
Kısaca: Tahkim şartı, taraflar arasındaki mevcut veya ileride doğabilecek uyuşmazlıkların devlet mahkemeleri yerine hakemler tarafından çözüleceğini kararlaştıran yazılı bir sözleşme hükmüdür. İç tahkim HMK m. 407-444'te, yabancılık unsuru taşıyan tahkim ise 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu'nda düzenlenmiştir. Tahkim; uzman hakem seçimi, gizlilik, hız ve New York Sözleşmesi sayesinde uluslararası tenfiz kolaylığı sağlar. Buna karşılık maliyet, sınırlı kanun yolu ve tahkime elverişlilik gibi sınırları vardır. Tahkim itirazı, devlet mahkemesinde ilk itiraz olarak süresinde ileri sürülmelidir.

Tahkim, tarafların aralarındaki uyuşmazlığı devlet mahkemeleri yerine kendi seçtikleri bir veya birden fazla hakeme çözdürmeyi kararlaştırdıkları alternatif bir uyuşmazlık çözüm yoludur. Hakem kararı, devlet mahkemesi kararı gibi bağlayıcıdır ve icra edilebilir. Özellikle ticari sözleşmelerde, inşaat ve enerji projelerinde, şirket birleşme ve satın almalarında ve uluslararası ticari ilişkilerde sıklıkla tercih edilir. Ancak tahkim her uyuşmazlık için uygun bir yol değildir ve kötü yazılmış bir tahkim şartı, uyuşmazlığı çözmek yerine yeni uyuşmazlıklar doğurabilir. Bu yazıda tahkim şartının hukuki çerçevesini, iyi bir tahkim şartının unsurlarını, tahkimin avantajlarını ve sınırlarını, hakem kararlarına karşı başvuru yollarını ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Tahkim Şartı ve Tahkim Sözleşmesi

Taraflar tahkim iradelerini iki şekilde ortaya koyabilir:

  • Tahkim şartı: Ana sözleşmenin içine eklenen ve o sözleşmeden doğabilecek uyuşmazlıkların tahkimle çözüleceğini öngören bir maddedir. Uygulamada en yaygın yöntemdir.
  • Tahkim sözleşmesi: Uyuşmazlık doğduktan sonra veya ana sözleşmeden ayrı olarak yapılan bağımsız bir anlaşmadır.

Her iki durumda da tahkim anlaşmasının yazılı olması gerekir. Taraflarca imzalanmış bir belgede, mektup, e-posta gibi yazılı iletişim araçlarıyla yapılan karşılıklı yazışmalarda yer alması yeterlidir. Tahkim şartı, ana sözleşmeden bağımsızdır; ana sözleşmenin geçersiz olduğu iddiası, kural olarak tahkim şartının geçersizliği sonucunu doğurmaz ve bu iddia da hakemler tarafından incelenir.

Hukuki Çerçeve

Tahkim türüUygulanacak düzenleme
İç tahkim (yabancılık unsuru yok)Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 407-444
Milletlerarası tahkim (yabancılık unsuru var, tahkim yeri Türkiye)4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu
Yabancı hakem kararlarının tanınması ve tenfizi5718 sayılı MÖHUK ve 1958 tarihli New York Sözleşmesi

Taraflardan birinin yerleşim yerinin veya işyerinin yurt dışında olması, sermaye katkısının yabancı kaynaklı olması veya sözleşmenin ifa yerinin yurt dışında bulunması gibi durumlarda uyuşmazlık yabancılık unsuru taşır ve Milletlerarası Tahkim Kanunu uygulanır.

Kurumsal ve Ad Hoc Tahkim

  • Kurumsal tahkim: Tahkim süreci, İstanbul Tahkim Merkezi (İSTAÇ), Uluslararası Ticaret Odası (ICC) veya Londra Uluslararası Tahkim Divanı (LCIA) gibi bir kurumun kuralları ve idaresi altında yürütülür. Kurum, hakem atanması, süre takibi ve masrafların yönetimi gibi konularda destek sağlar.
  • Ad hoc tahkim: Herhangi bir kuruma bağlı olmaksızın, tarafların ve hakemlerin belirlediği usulle yürütülen tahkimdir. Esneklik sağlar; ancak taraflardan biri işbirliği yapmazsa hakem atanması gibi konularda mahkemenin desteğine ihtiyaç duyulabilir.

İyi Bir Tahkim Şartında Bulunması Gerekenler

  1. Açık ve kesin tahkim iradesi: Uyuşmazlıkların "kesin ve nihai olarak" tahkimle çözüleceği açıkça yazılmalıdır. "Taraflar tahkime veya mahkemeye başvurabilir" gibi seçimlik ifadeler, tahkim iradesinin varlığını tartışmalı hale getirir.
  2. Kurum ve kurallar: Kurumsal tahkim tercih ediliyorsa kurumun adı ve uygulanacak kurallar doğru ve eksiksiz yazılmalıdır. Var olmayan veya yanlış adlandırılmış bir kuruma atıf, şartın uygulanmasını zorlaştırır.
  3. Hakem sayısı: Tek hakem daha hızlı ve ekonomiktir; üç hakemli heyet ise yüksek değerli ve karmaşık uyuşmazlıklarda tercih edilir.
  4. Tahkim yeri: Tahkim yeri, uygulanacak usul hukukunu ve hakem kararına karşı iptal davasının açılacağı ülkeyi belirler. Bu nedenle hukuki açıdan en önemli seçimlerden biridir.
  5. Tahkim dili: Yargılamanın hangi dilde yürütüleceği belirtilmelidir.
  6. Uygulanacak hukuk: Uyuşmazlığın esasına hangi ülke hukukunun uygulanacağı ayrıca belirlenmelidir.
  7. Kapsam: "Bu sözleşmeden doğan veya bu sözleşmeyle bağlantılı olan tüm uyuşmazlıklar" gibi geniş bir ifade kullanılması, kapsam tartışmalarını önler.

Belirsiz, çelişkili veya uygulanamaz ifadeler içeren tahkim şartları uygulamada "patolojik tahkim şartı" olarak adlandırılır ve şartın geçerliliğinin ya da kapsamının yıllarca tartışılmasına yol açabilir. Kurumların önerdiği standart tahkim şartlarının kullanılması bu riski azaltır.

Tahkimin Avantajları

  • Uzmanlık: Taraflar, uyuşmazlık konusunda teknik veya sektörel bilgiye sahip hakemler seçebilir. İnşaat, enerji veya fikri mülkiyet gibi teknik uyuşmazlıklarda bu büyük bir avantajdır.
  • Gizlilik: Tahkim yargılamaları kural olarak kamuya açık değildir; ticari sırların ve şirket itibarının korunması bakımından önem taşır.
  • Süre: Tahkim yargılaması genellikle devlet yargısına göre daha kısa sürede sonuçlanır. İç tahkimde, taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça tek hakemli davalarda hakemin, birden fazla hakemli davalarda heyetin ilk toplantı tutanağının düzenlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde esas hakkında karar vermesi gerekir.
  • Esneklik: Taraflar usul kurallarını, duruşma takvimini ve delil sunma yöntemlerini belirli ölçüde kendi ihtiyaçlarına göre şekillendirebilir.
  • Tarafsız zemin: Uluslararası ilişkilerde taraflar, hiçbirinin ülkesine ait olmayan tarafsız bir tahkim yeri seçebilir.
  • Uluslararası tenfiz: Yabancı hakem kararları, Türkiye'nin de taraf olduğu 1958 tarihli New York Sözleşmesi sayesinde 170'ten fazla ülkede tanınabilir ve tenfiz edilebilir. Yabancı mahkeme kararlarının tenfizi ise çoğu zaman karşılıklılık şartına bağlıdır ve daha zordur.

Tahkimin Sınırları

  • Tahkime elverişlilik: Yalnızca tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği uyuşmazlıklar tahkime konu olabilir. Taşınmaz üzerindeki ayni haklara ilişkin uyuşmazlıklar ile tarafların iradesine tabi olmayan işlerden (örneğin boşanma, velayet, iflas) doğan uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir. İş sözleşmelerinden doğan bazı uyuşmazlıklar ve tüketici uyuşmazlıkları da sınırlamalara tabidir.
  • Maliyet: Hakem ücretleri, kurum masrafları ve yabancı avukat giderleri, özellikle düşük değerli uyuşmazlıklarda devlet yargısına göre yüksek olabilir.
  • Sınırlı kanun yolu: Hakem kararlarına karşı istinaf veya temyiz yolu bulunmaz. Kararın esastan yanlış olduğu iddiasıyla değil, yalnızca kanunda sınırlı olarak sayılan sebeplerle iptal davası açılabilir.
  • Geçici hukuki korumalar: Hakem heyeti ihtiyati tedbir kararı verebilir; ancak bu kararların zorla icrası için çoğu zaman devlet mahkemelerinin desteğine ihtiyaç duyulur.
  • Üçüncü kişiler: Tahkim anlaşması kural olarak yalnızca taraflarını bağlar; uyuşmazlığa dahil olan ancak tahkim şartını imzalamamış üçüncü kişilerin yargılamaya katılması sınırlıdır.

Tahkim Şartı Varken Dava Açılırsa

Tahkim şartına rağmen devlet mahkemesinde dava açılması halinde, davalı taraf bunu ilk itiraz olarak cevap dilekçesinde ileri sürmelidir (HMK m. 413). Tahkim itirazının süresinde ileri sürülmesi halinde mahkeme davayı usulden reddeder. Tahkim itirazı süresinde ileri sürülmezse, taraflar tahkim şartından zımnen vazgeçmiş sayılır ve yargılama devlet mahkemesinde devam eder. Mahkeme tahkim şartını kendiliğinden dikkate almaz.

Hakem Kararına Karşı Başvuru Yolları

İptal Davası

Türkiye'de verilen hakem kararlarına karşı yalnızca iptal davası açılabilir. İç tahkimde iptal davası bölge adliye mahkemesinde, milletlerarası tahkimde ise asliye ticaret mahkemesinde görülür. Dava, iç tahkimde kararın tebliğinden itibaren bir ay, milletlerarası tahkimde otuz gün içinde açılmalıdır. İptal sebepleri sınırlıdır ve başlıcaları şunlardır:

  • Tahkim sözleşmesinin geçersiz olması veya taraflardan birinin ehliyetsizliği,
  • Hakem veya hakem heyetinin usulüne uygun seçilmemesi,
  • Kararın süresi içinde verilmemesi,
  • Hakemlerin tahkim anlaşmasının kapsamı dışında karar vermesi,
  • Taraflara eşit davranılmaması veya iddia ve savunma hakkının ihlali,
  • Uyuşmazlığın tahkime elverişli olmaması veya kararın kamu düzenine aykırı olması.

Yabancı Hakem Kararlarının Tenfizi

Yurt dışında verilen hakem kararlarının Türkiye'de icra edilebilmesi için asliye ticaret mahkemesinden tenfiz kararı alınması gerekir. Tenfiz incelemesinde kararın esası yeniden incelenmez; yalnızca New York Sözleşmesi ve MÖHUK'ta sayılan ret sebeplerinin bulunup bulunmadığı değerlendirilir.

Tahkim mi, Devlet Yargısı mı?

KriterTahkim daha uygunDevlet yargısı daha uygun
Uyuşmazlık değeriYüksekDüşük veya orta
Teknik nitelikUzmanlık gerektirenStandart
TaraflarFarklı ülkelerdenAynı ülkeden
Gizlilik ihtiyacıYüksekDüşük
Kanun yolu beklentisiHızlı ve kesin sonuçİstinaf ve temyiz güvencesi

Sıkça Sorulan Sorular

Tahkim şartı sözlü olarak kararlaştırılabilir mi?

Hayır. Tahkim anlaşmasının yazılı olması gerekir. Taraflarca imzalanmış bir belge veya karşılıklı yazışmalar (e-posta dahil) yeterlidir.

Hakem kararına itiraz edilebilir mi?

Hakem kararlarına karşı istinaf veya temyiz yolu yoktur. Yalnızca kanunda sınırlı olarak sayılan sebeplerle, kararın tebliğinden itibaren kısa süreler içinde (iç tahkimde bir ay, milletlerarası tahkimde otuz gün) iptal davası açılabilir.

Tahkim şartı varken mahkemede dava açılırsa ne olur?

Karşı taraf tahkim itirazını ilk itiraz olarak süresinde ileri sürerse dava usulden reddedilir. İtiraz ileri sürülmezse dava mahkemede devam eder.

Taşınmaz uyuşmazlıkları tahkime götürülebilir mi?

Taşınmaz üzerindeki ayni haklara ilişkin uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir. Ancak taşınmaz satış bedeli veya kira alacağı gibi kişisel haklara ilişkin uyuşmazlıklar kural olarak tahkime konu olabilir.

Tahkim devlet mahkemesinden daha mı ucuzdur?

Her zaman değil. Hakem ücretleri ve kurum masrafları nedeniyle tahkim, özellikle düşük değerli uyuşmazlıklarda daha maliyetli olabilir. Buna karşılık süre kazancı ve uzman hakem avantajı, yüksek değerli uyuşmazlıklarda toplam maliyeti dengeleyebilir.

Eskişehir web tasarım: Progela
Zeus Dijital Avukat SEO/GEO Çalışmaları