Kısaca: Muvazaa, tarafların üçüncü kişileri aldatmak amacıyla gerçek iradelerine uymayan ve aralarında hüküm doğurmasını istemedikleri görünüşte bir işlem yapmasıdır (TBK m. 19). Mutlak muvazaada taraflar hiçbir işlem yapmak istemez; nisbi muvazaada görünüşteki işlemin arkasında başka bir gizli işlem vardır. Görünüşteki işlem her durumda geçersizdir; gizli işlem ise ancak kendi şekil şartlarını taşıyorsa geçerlidir. Taraflar muvazaayı kural olarak yazılı delille ispat etmek zorundadır; üçüncü kişiler ve mirasçılar ise her türlü delille ispat edebilir.
Hukuki işlemler, kural olarak tarafların gerçek iradelerinin bir yansımasıdır. Ancak uygulamada taraflar; vergiden kaçınmak, alacaklılardan veya mirasçılardan mal kaçırmak, önalım hakkını engellemek ya da başka bir amaçla gerçek iradelerini gizleyen görünüşte işlemler yapabilmektedir. Hukukumuzda bu durum muvazaa olarak adlandırılır. Bu yazıda muvazaanın unsurlarını ve türlerini, muvazaalı işlemlerin geçerliliğini, ispat kurallarını, iyiniyetli üçüncü kişilerin korunmasını ve uygulamada sık karşılaşılan muvazaa davalarını ayrıntılı olarak ele alıyoruz.
Muvazaa Nedir?
Muvazaa, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 19. maddesinde düzenlenmiştir. Maddeye göre bir sözleşmenin türünün ve içeriğinin belirlenmesinde ve yorumlanmasında, tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere bakılmaksızın, gerçek ve ortak iradeleri esas alınır.
Muvazaanın Unsurları
- Görünüşte bir işlem: Taraflar arasında dışa yansıyan bir hukuki işlem bulunmalıdır.
- İrade ile beyan arasında bilerek yaratılan uyumsuzluk: Taraflar, görünüşteki işlemin hüküm doğurmasını istememelidir.
- Muvazaa anlaşması: Taraflar, görünüşteki işlemin geçerli olmayacağı konusunda gizlice anlaşmış olmalıdır.
- Üçüncü kişileri aldatma amacı: İşlem, üçüncü kişileri yanıltmak amacıyla yapılmış olmalıdır. Zarar verme amacı şart değildir.
Muvazaa Türleri
1. Mutlak Muvazaa
Taraflar görünüşte bir işlem yapar ancak gerçekte hiçbir hukuki işlem yapmak istemez. Örneğin alacaklılarından mal kaçırmak isteyen borçlunun, taşınmazını bir yakınına satış gibi göstererek devretmesi, ancak taşınmazı kullanmaya ve tüm masraflarını ödemeye devam etmesi mutlak muvazaa örneğidir. Bu durumda yalnızca görünüşteki işlem vardır ve bu işlem geçersizdir.
2. Nisbi Muvazaa
Taraflar görünüşteki işlemin arkasında gerçekte başka bir işlem yapmak ister. Bu durumda iki işlem vardır: görünüşteki işlem ve gizli işlem. Nisbi muvazaanın uygulamadaki önemli türleri şunlardır:
- Tür muvazaası: Bağış iradesinin satış görünümü altında gizlenmesi. Muris muvazaası bu türün tipik örneğidir.
- Bedelde muvazaa: Tapu harcını ve vergiyi düşük ödemek veya paydaşların önalım hakkını kullanmasını zorlaştırmak amacıyla satış bedelinin gerçeğe aykırı (düşük veya yüksek) gösterilmesi.
- Tarafta (isim) muvazaası: Gerçekte işlemin tarafı olan kişinin gizlenmesi ve işlemin başka bir kişi adına yapılması.
Muvazaalı İşlemin Geçerliliği
Görünüşteki işlem, tarafların gerçek iradesini yansıtmadığı için her durumda geçersizdir. Gizli işlem ise kendi geçerlilik şartlarını, özellikle şekil şartını taşıyorsa geçerli olabilir. Örneğin:
- Taşınmaz bağışı resmî şekilde tapu memuru önünde bağış olarak yapılması gereken bir işlemdir. Satış görünümü altında gizlenen bağış bu şekle uygun yapılmadığından gizli işlem de geçersizdir.
- Bedelde muvazaada ise gerçek bedel tapuda yazılmamış olsa bile, Yargıtay uygulamasında satış iradesi resmî şekilde açıklandığından satış geçerli kabul edilir; ancak önalım davalarında gerçek bedelin ispatı önem kazanır.
Muvazaa ile Benzer Kavramlar
| Kavram | Fark |
| İnançlı işlem | Taraflar işlemin hüküm doğurmasını gerçekten ister (örneğin teminat amacıyla mülkiyet devri); muvazaada ise istemez. |
| Dolanma (kanuna karşı hile) | Taraflar işlemi gerçekten ister, ancak kanunun yasak hükmünü dolanmak amaçlanır. |
| Zihni kayıt | Tek taraflı gizli iradedir; muvazaada ise tarafların ortak gizli anlaşması vardır. |
Muvazaa Nasıl İspat Edilir?
Taraflar Arasında
Muvazaalı işlemin taraflarından biri muvazaa iddiasında bulunuyorsa, kural olarak bunu yazılı delille ispat etmek zorundadır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 201. maddesi uyarınca senede karşı iddialar tanıkla ispat edilemez. Bu nedenle tarafların kendi aralarında yaptıkları muvazaa anlaşmasını gösteren bir belge (karşı senet, yazışma) büyük önem taşır. Ancak delil başlangıcı niteliğinde bir belgenin bulunması halinde tanık dinlenebilir.
Üçüncü Kişiler ve Mirasçılar Bakımından
Muvazaalı işlemden zarar gören üçüncü kişiler ve mirasbırakanın muvazaalı işlemine karşı dava açan mirasçılar, muvazaayı her türlü delille (tanık, banka kayıtları, bilirkişi raporu, emareler) ispat edebilir. Çünkü bu kişilerin muvazaa anlaşmasına ilişkin yazılı bir belge elde etmesi beklenemez.
Muvazaanın Emareleri
- Satış bedelinin gerçekte ödenmemiş olması veya ödendiğinin ispatlanamaması,
- Alıcının satış bedelini ödeyebilecek ekonomik güce sahip olmaması,
- Satış bedelinin malın gerçek değerinin çok altında olması,
- Satıcının devirden sonra malı kullanmaya ve masraflarını ödemeye devam etmesi,
- Taraflar arasındaki yakın akrabalık veya iş ilişkisi,
- Devrin, alacaklı takibine veya bir uyuşmazlığa yakın bir tarihte yapılması.
İyiniyetli Üçüncü Kişilerin Korunması
Muvazaalı işlem geçersiz olsa da, bu işleme güvenerek hak kazanan iyiniyetli üçüncü kişiler korunur. Türk Borçlar Kanunu'nun 19. maddesinin ikinci fıkrasına göre borçlu, yazılı bir borç tanımasına güvenerek alacağı devralan üçüncü kişiye karşı muvazaa def'ini ileri süremez. Taşınmazlarda ise tapu siciline iyiniyetle güvenerek mülkiyet veya başka bir ayni hak kazanan üçüncü kişinin kazanımı, Türk Medeni Kanunu'nun 1023. maddesi uyarınca korunur. Bu nedenle muvazaa iddiasında bulunulan taşınmazlar bakımından dava açılırken ihtiyati tedbir talep edilmesi kritik önemdedir.
Uygulamada Sık Görülen Muvazaa Davaları
- Muris muvazaası davası: Mirasbırakanın mirasçılardan mal kaçırmak için satış görünümünde yaptığı bağışlara karşı mirasçıların açtığı tapu iptali ve tescil davası.
- Tasarrufun iptali davasında muvazaa iddiası: Alacaklıların, borçlunun mal kaçırma amacıyla yaptığı devirlere karşı ileri sürdüğü muvazaa iddiası.
- Önalım (şufa) davalarında bedel muvazaası: Paylı mülkiyette payın satışında, önalım hakkının kullanılmasını engellemek için bedelin yüksek gösterilmesi halinde gerçek bedelin tespiti.
- İsim muvazaası: Gerçekte bir kişinin parasıyla alınan taşınmazın başka bir kişi adına tescil edilmesi halinde açılan tapu iptali ve tescil davası.
- Kira ve iş ilişkilerinde muvazaa: Örneğin asıl işveren-alt işveren ilişkisinin muvazaalı kurulması halinde işçilerin baştan itibaren asıl işverenin işçisi sayılması (İş Kanunu m. 2).
Muvazaa Davalarında Süre
Muvazaalı işlem kesin hükümsüz (yok hükmünde) sayıldığından, muvazaanın tespitine ve tapu iptaline ilişkin davalar kural olarak herhangi bir zamanaşımı veya hak düşürücü süreye tabi değildir. Ancak muvazaa iddiasına bağlı olarak ileri sürülen bazı talepler (örneğin tazminat veya tasarrufun iptali) kendi sürelerine tabidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Muvazaa davası kaç yılda zamanaşımına uğrar?
Muvazaalı işlemler yok hükmünde sayıldığından, muvazaaya dayalı tapu iptali ve tescil davaları kural olarak zamanaşımına tabi değildir.
Tapuda bedelin düşük gösterilmesi satışı geçersiz kılar mı?
Kural olarak hayır. Bedelde muvazaa halinde Yargıtay satışı geçerli kabul eder. Ancak önalım hakkı ve vergi bakımından gerçek bedelin tespiti önem taşır.
Muvazaayı tanıkla ispat edebilir miyim?
İşlemin tarafıysanız kural olarak yazılı delil gerekir. Üçüncü kişi veya mirasçıysanız muvazaayı tanık dahil her türlü delille ispat edebilirsiniz.
Muvazaalı satılan ev başkasına satılmışsa ne olur?
Taşınmazı tapu siciline güvenerek iyiniyetle edinen üçüncü kişinin kazanımı korunur. Bu durumda muvazaalı işlemin tarafından tazminat talep edilmesi gündeme gelebilir.
Muvazaa ile inançlı işlem arasındaki fark nedir?
İnançlı işlemde taraflar mülkiyet devrini gerçekten ister ancak devralan belirli bir amaçla sınırlı kalmayı taahhüt eder. Muvazaada ise taraflar görünüşteki işlemin hiç hüküm doğurmasını istemez.