Makale6 dk okuma
Kısaca: Açık rıza, belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirilmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan onaydır (KVKK m. 3). Geçerli olması için bu üç unsurun birlikte bulunması gerekir; genel ve her şeyi kapsayan rıza metinleri ile ürün veya hizmetin şartına bağlanan rızalar geçersiz sayılabilir. Açık rıza her veri işleme için gerekli değildir; sözleşmenin ifası, hukuki yükümlülük veya meşru menfaat gibi bir hukuki sebep varsa rıza alınmaz. Rıza her zaman geri alınabilir ve rızanın alındığını ispat yükü veri sorumlusundadır.

Kişisel verilerin korunması alanında en sık yanlış uygulanan kavramların başında açık rıza gelir. Pek çok şirket, kişisel veri işlediği her durumda müşterilerinden, çalışanlarından veya web sitesi ziyaretçilerinden açık rıza almaya çalışmakta, aydınlatma metni ile açık rıza metnini tek bir belgede birleştirmekte veya hizmet sunumunu rıza verilmesi şartına bağlamaktadır. Oysa 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) sisteminde açık rıza, diğer hukuki sebeplerin bulunmadığı durumlarda başvurulması gereken ve sıkı şartlara bağlı bir dayanaktır. Bu yazıda açık rızanın unsurlarını, geçerlilik şartlarını, açık rızanın gerekmediği halleri, 2024 değişikliklerinin etkisini ve uygulamada sık yapılan hataları ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Açık Rıza Nedir?

KVKK'nın 3. maddesine göre açık rıza, "belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirilmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan rıza"dır. Açık rıza, kişinin kendi kişisel verilerinin işlenmesine izin verdiğini gösteren olumlu bir irade beyanıdır.

Açık Rızanın Üç Unsuru

1. Belirli Bir Konuya İlişkin Olma

Rıza, belirli ve açıkça tanımlanmış bir veri işleme faaliyetine yönelik olmalıdır. "Kişisel verilerimin şirketin tüm faaliyetleri kapsamında işlenmesine onay veriyorum" gibi genel ve belirsiz ifadeler, battaniye rıza olarak adlandırılır ve geçerli kabul edilmez. Birden fazla amaç için rıza alınacaksa, her amaç için ayrı ayrı onay verilebilmesi sağlanmalıdır.

2. Bilgilendirmeye Dayanma

Kişi, rıza vermeden önce hangi verilerinin, hangi amaçla, kim tarafından işleneceği, kimlere aktarılacağı ve rızayı geri alma hakkı konusunda bilgilendirilmiş olmalıdır. Bilgilendirme, rızanın kapsamını ve sonuçlarını anlayabileceği açıklıkta olmalıdır.

3. Özgür İradeyle Açıklanma

Rıza baskı, tehdit, aldatma veya ekonomik zorlama olmaksızın verilmelidir. Kişisel Verileri Koruma Kurulu, bir ürün veya hizmetin sunulmasının, o ürün veya hizmet için gerekli olmayan veri işlemeye rıza verilmesi şartına bağlanmasını rızanın özgür iradeye dayanmadığının göstergesi olarak değerlendirmektedir. Örneğin bir mağazanın, satış yapabilmek için müşteriden pazarlama iletisi gönderilmesine rıza vermesini zorunlu tutması bu kapsamdadır.

Açık Rızanın Şekli

Kanun, açık rıza için belirli bir şekil öngörmemiştir; rıza yazılı, elektronik veya sözlü olarak verilebilir. Ancak rızanın alındığını ispat yükü veri sorumlusundadır. Bu nedenle uygulamada rıza; imzalı formlar, elektronik ortamda işaretlenen onay kutuları veya kayıt altına alınan sözlü beyanlarla belgelendirilir. Önceden işaretlenmiş onay kutuları veya sessiz kalmanın rıza sayılması geçerli bir açık rıza oluşturmaz; kişinin aktif bir eylemle onay vermesi gerekir.

Açık Rıza Ne Zaman Gerekmez?

KVKK'nın 5. maddesinin ikinci fıkrası, aşağıdaki hallerden birinin varlığı halinde açık rıza aranmaksızın kişisel verilerin işlenebileceğini düzenler:

Hukuki sebepUygulama örneği
Kanunlarda açıkça öngörülmeVergi mevzuatı gereği fatura bilgilerinin saklanması
Fiili imkânsızlık halinde hayati menfaatBilinci kapalı kişinin sağlık bilgilerinin acil müdahale için kullanılması
Sözleşmenin kurulması veya ifasıOnline siparişte teslimat adresinin kargo firmasıyla paylaşılması
Hukuki yükümlülükÇalışan bilgilerinin SGK'ya bildirilmesi
AlenileştirmeKişinin kendi internet sitesinde iletişim amacıyla yayımladığı bilgiler
Bir hakkın tesisi, kullanılması veya korunmasıBir uyuşmazlıkta delil olarak belgelerin saklanması
Meşru menfaatİşyeri güvenliği amacıyla güvenlik kamerası kullanılması (ölçülülük şartıyla)

Bu hukuki sebeplerden birine dayanılabilen durumlarda açık rıza alınması hem gereksizdir hem de yanıltıcıdır. Çünkü kişi rızasını geri aldığında veri işlemenin durması gerektiği izlenimi doğar; oysa veri sorumlusu işlemeye diğer hukuki sebebe dayanarak devam etmek zorunda kalabilir. Kurul da bu tür uygulamaları dürüstlük kuralına aykırı bulmaktadır.

Açık Rızanın Gerekli Olduğu Tipik Durumlar

  • Kişiye ürün ve hizmet tanıtımı amacıyla pazarlama faaliyetleri (profilleme, kişiselleştirilmiş reklam),
  • Zorunlu olmayan çerezlerin (analitik, reklam ve hedefleme çerezleri) kullanılması,
  • Hukuki sebebi bulunmayan yurt dışı aktarımlarda arızi olarak başvurulan istisnalar,
  • Özel nitelikli kişisel verilerin, kanunda sayılan diğer şartların bulunmadığı durumlarda işlenmesi.

Ticari Elektronik İleti Onayı ile Farkı

Kısa mesaj ve e-posta ile tanıtım iletisi gönderilmesi için alınan ticari elektronik ileti onayı, 6563 sayılı Kanun'a tabidir ve İleti Yönetim Sistemi (İYS) üzerinden yönetilir. Bu onay, KVKK kapsamındaki açık rızadan ayrı bir yükümlülüktür; her ikisinin gerektiği durumlarda ayrı ayrı alınması gerekir.

2024 Değişiklikleri ve Özel Nitelikli Veriler

2024 yılında 7499 sayılı Kanun ile KVKK'da önemli değişiklikler yapılmıştır. Daha önce sağlık ve cinsel hayat dışındaki özel nitelikli kişisel veriler ancak kanunda öngörülme veya açık rıza ile işlenebiliyordu. Değişiklikle birlikte özel nitelikli veriler bakımından da açık rıza dışındaki hukuki sebepler genişletilmiştir; örneğin bir hakkın tesisi veya korunması için zorunlu olması, istihdam ve sosyal güvenlik alanındaki hukuki yükümlülükler gibi haller artık açık rıza aranmaksızın işleme imkânı tanır. Bu değişiklik, işverenlerin çalışanların sağlık verilerini işlerken açık rızaya dayanma ihtiyacını önemli ölçüde azaltmıştır. Ancak özel nitelikli verilerin işlenmesinde Kurul tarafından belirlenen yeterli önlemlerin alınması zorunludur.

Çalışanlardan Açık Rıza Alınması

İşçi ile işveren arasındaki ilişkide taraflar arasında güç dengesizliği bulunduğundan, çalışanın verdiği rızanın gerçekten özgür iradeye dayanıp dayanmadığı tartışmalıdır. Bu nedenle işverenlerin çalışan verilerini işlerken öncelikle iş sözleşmesinin ifası, hukuki yükümlülük ve meşru menfaat gibi hukuki sebeplere dayanması önerilir. Açık rıza, yalnızca bu sebeplerin bulunmadığı ve çalışanın rıza vermemesinin herhangi bir olumsuz sonuç doğurmayacağı durumlarda kullanılmalıdır.

Açık Rızanın Geri Alınması

Açık rıza her zaman geri alınabilir. Geri alma, ileriye dönük olarak sonuç doğurur; geri alma tarihine kadar rızaya dayanılarak yapılan işlemler hukuka uygun kalmaya devam eder. Rızanın geri alınmasının, verilmesi kadar kolay olması gerekir. Örneğin rıza bir onay kutusuyla verilmişse, geri alma da benzer kolaylıkta bir yöntemle mümkün olmalıdır.

Aydınlatma ile Açık Rıza Arasındaki Fark

Aydınlatma yükümlülüğüAçık rıza
Her veri işleme faaliyetinde zorunludurYalnızca diğer hukuki sebepler yoksa gerekir
Bilgilendirme niteliğindedir; kişiden onay alınmazKişinin olumlu bir irade beyanı gerekir
KVKK m. 10KVKK m. 3, 5 ve 6

Kurul, aydınlatma metni ile açık rıza metninin ayrı belgelerde veya en azından birbirinden açıkça ayrılmış şekilde sunulmasını, aydınlatma metninin "okudum, onaylıyorum" şeklinde imzalatılmamasını önermektedir.

Uygulamada Sık Yapılan Hatalar

  • Tüm veri işlemeleri için genel bir açık rıza metni kullanmak,
  • Aydınlatma metni ile açık rıza metnini tek bir onay kutusunda birleştirmek,
  • Hizmet sunumunu, hizmetle ilgisi olmayan veri işlemeye rıza verilmesi şartına bağlamak,
  • Önceden işaretlenmiş onay kutuları kullanmak,
  • Rızanın geri alınmasını zorlaştırmak,
  • Sözleşmenin ifası gibi hukuki sebeplerin bulunduğu durumlarda gereksiz yere rıza almak.

Sıkça Sorulan Sorular

Her müşteriden KVKK açık rızası almak zorunlu mu?

Hayır. Sözleşmenin ifası, hukuki yükümlülük veya meşru menfaat gibi bir hukuki sebep varsa açık rıza alınmaz. Ancak her durumda aydınlatma yükümlülüğü yerine getirilmelidir.

Açık rıza sözlü verilebilir mi?

Kanun şekil şartı öngörmediğinden sözlü rıza da mümkündür. Ancak rızanın alındığını ispat yükü veri sorumlusunda olduğundan, rızanın kayıt altına alınması önerilir.

Açık rıza geri alınabilir mi?

Evet, her zaman. Geri alma ileriye etkili sonuç doğurur ve rızanın geri alınması, verilmesi kadar kolay olmalıdır.

Çerezler için açık rıza gerekli mi?

Sitenin çalışması için zorunlu olan çerezler için açık rıza gerekmez. Analitik, reklam ve hedefleme amaçlı zorunlu olmayan çerezler için ise kural olarak açık rıza alınması gerekir.

Aydınlatma metni imzalatılmalı mı?

Aydınlatma metni kişiden onay alınmasını gerektirmez; amacı bilgilendirmektir. Aydınlatmanın yapıldığının ispatı için kayıt tutulabilir, ancak aydınlatma metninin açık rıza gibi onaylatılması önerilmez.

Eskişehir web tasarım: Progela
Zeus Dijital Avukat SEO/GEO Çalışmaları